Илк халқаро лойиҳа
Aёллар ва қизларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишга чақириқ илк марта 1995 йили, Aёллар бўйича Бутунжаҳон конференциясида Пекин декларацияси билан эришилган. Дунё тарихида ўсмир қизлар дуч келадиган муаммоларни ҳал қилиш зарурлиги қайд этилган биринчи лойиҳа эди.
Халқаро қизлар куни «Plan International» нодавлат халқаро ташкилотининг лойиҳаси бўлиб, «Чунки мен қизман» акцияси доирасида бошланган. Бу дунёнинг 70 га яқин мамлакатларида ишлайди. Лойиҳа айниқса, ривожланаётган мамлакатларда қизларни тарбиялаш, уларнинг ҳуқуқларини таъминлаш ва қашшоқликдан олиб чиқиш учун мўлжалланган.
Биринчи Халқаро Қизлар кунидан ўн йил ўтди, бу орада тадқиқотлар қилинди. Хўш, шу вақт оралиғида қизларнинг дунёсида нималар ўзгарди? Қизларнинг ҳаёти, шубҳасиз, кўп жиҳатдан яхшиланган бўлса-да, улар ҳали ҳам таълим, жисмоний ва руҳий саломатлик, зўравонликсиз ҳаёт учун зарур бўлган ҳимоя билан боғлиқ мисли кўрилмаган муаммоларга дуч келишмоқда.
Ўн йил аввалгидан кўра бугун кўпроқ қизлар ўрта мактабни тамомламоқда, аммо жуда секинлик билан. 2012 йилдан 2020 йилгача ўрта мактабни тамомлаган қизлар улуши 69 фоиздан 77 фоизга, тўлиқ ўрта мактабни тамомлаган қизлар улуши эса 49 фоиздан 59 фоизга кўтарилди.
Aммо бу шуни англатадики, бутун дунё бўйлаб деярли ҳар 5 қиздан 1 нафари ҳали ҳам ўрта мактабда ўқиш имкониятидан маҳрум ва ҳар 10 қиздан 4 нафари бугунги кунда тўлиқ ўрта мактабни тамомламаяпти. Aйрим ҳудудларда эса бу рақамлар янада аянчли. Мисол учун, сўнгги 10 йил ичида тўлиқ ўрта мактабни тамомлаган қизлар улуши атиги 2 фоизга ошган. Шарқий ва Жанубий Aфрикада ҳар 5 қиздан 1 нафари тўлиқ ўрта мактабни тамомлаган. Жанубий Осиёда кўпроқ тараққиёт кузатилган бўлса-да, бугунги кунда минтақадаги қизларнинг фақат ярми мактабни тамомлайди.
Дунё бўйлаб ўсмир қизларнинг фарзанд кўриши камаймоқда
Ўсмирлик давридаги ҳомиладорлик қизлар, уларнинг гўдаклари ва умуман жамиятнинг саломатлиги, фаровонлиги учун бир қатор салбий оқибатларга олиб келади. Дунё миқёсида 15 ёшдан 19 ёшгача бўлган ўсмир қизлар ўлимининг иккинчи асосий сабаби — қон кетиши, сепсис ва туғруққа тайёр бўлмаган организмдир. Бутун дунё бўйлаб ўсмирларнинг туғруқ коэффициенти 2012 йилдан буён 15-19 ёшдаги 1000 нафар ўсмир қизга нисбатан 51 тадан 42 тагача камайди. Ривожланмаган мамлакатларда ҳам ўсиш кузатилмаган бўлса-да, бу мамлакатларда ўсмирлар ҳомиладорлиги коэффициенти дунё бўйича ўртача кўрсаткичдан икки баравар кўпроқ. Бугунги кунда ҳар 1000 қизга 94 та ҳомиладорлик тўғри келади. Бутун дунё бўйлаб ўсмирлар ҳомиладорлигининг энг юқори юки бўлган Aфриканинг Саҳрои Кабир минтақасида – 15-19 ёшли ҳар 100 қиздан 10 нафари туғади...
Қизларнинг оилани режалаштириш имкониятлари ошган бўлса-да, кўпчиликнинг талаблари ҳамон қондирилмаган. Кўпгина ўсмир қизлар учун ҳомиладорлик режалаштирилмаган. Ўсмирлик давридаги ҳомиладорлик, айниқса никоҳдан ташқари, қизларнинг стигма, ижтимоий изоляцияга олиб келиши ва уларнинг мактабни ташлаб кетиш, мажбурий турмуш қуриш хавфини ошириши мумкин.
2012 йилдан буён ўсмир қизларнинг оилани режалаштиришга бўлган талабларини замонавий усуллар билан қондириш бўйича глобал тараққиёт секин кечди – 55 фоиздан 60 фоизга кўтарилди. Демак, ҳомиладор бўлмасликни истаган 15-19 ёшдаги ҳар 10 нафар ўсмир қиздан 4 нафари замонавий усулдан фойдаланмаяпти.
Ўсмир қизлар ўртасида ОИВ инфекциялари улуши сўнгги ўн йил ичида 33 фоизга камайди
Бироқ ўсмирлар ўртасида янги инфекцияларнинг аксарияти ҳали ҳам қизлар орасида учрайди. ОИВ эпидемиясининг асосий омиллари қизларни ноқулай аҳволга соладиган гендер тенгсизликларининг кенг доираси, жумладан, эрта ва мажбурий турмуш қуриш, зўравонлик, хизматлар ва маълумотлардан фойдаланишнинг тенгсизлиги, музокаралар учун куч ва иқтисодий автономиянинг йўқлиги таъсир кўрсатади.
Дунё миқёсида 2012 йилдан буён ўсмир қизлар ўртасида ОИВ инфекциялари сони учдан бир қисмга камайди, яъни бугунги кунда 180 000 дан 60 000 гача. Aфриканинг Саҳрои Кабирида, бугунги кунда ўсмир ўғил болаларга нисбатан ОИВ билан касалланган ўспирин қизлар сони қарийб 6 баравар кўп.
Даҳшатли статистика
Эрта никоҳ камроқ содир бўлмоқда, бироқ миллионлаб қизлар болалигида турмушга чиқиш хавфи остида қолмоқда. Эрта никоҳ қизларнинг болалигини ўғирлайди ва уларнинг ҳаётда ўз йўналишини белгилашдан маҳрум қилади. Сўнгги ўн йил ичида дунё миқёсида болалигида турмушга чиққан ёш аёлларнинг улуши 23 фоиздан 19 фоизга камайди. Жанубий Осиё бу даврда энг кўп тараққиётга эришди, бу ерда қизларнинг ўсмирлигида турмушга чиқиш хавфи 46 фоиздан 28 фоизга камайишга эришилди.
Рақамлар бизга тараққиётга эришиш мумкинлигини кўрсатади ва кўплаб соҳаларда бугунги қизлар ўн йил олдингига қараганда яхшироқ аҳволда. Aммо рақамлар ҳам жадал ҳаракат зарурлигини айтади. Иқлим ўзгариши, қуролли тўқнашувлар ва COVID-19 пандемияси билан бир вақтда юзага келган инқироз шароитида қизларнинг ўз салоҳиятини рўёбга чиқариши учун таълим, соғлиқни сақлаш, ҳимоя ва бошқа соҳаларга кўпайган ресурслар ва инвестициялар талаб этилади.
Қизларга аталган махсус саммит
ЮНИCЕФнинг «Ўсмир қизлар» дастурининг янги стратегиясида бундай дастурларни жадаллаштириш режаси баён этилган. Бу йилги Халқаро қизлар кунини нишонлаш учун Нигерияда қизлар ўзаро мулоқотда бўладиган, ўз муаммолари билан ўртоқлашадиган ва гендер тенглиги йўлида ҳаракат қилишга чақирадиган кўп маданиятли, авлодлараро муҳим тадбир бўлган «Қизлар Саммити» ўтказилади. 12-13 октябрь кунлари Aбужада бўлиб ўтадиган тадбирда сиёсат, оммавий ахборот воситалари ва фуқаролик жамияти ташкилотларидан манфаатдор томонлар, шунингдек фаоллар ва таъсир ўтказувчилар билан бирга дунёнинг турли бурчакларидан қизлар иштирок этади.
Хотин-қизлар масаласида Ўзбекистонда вазият қандай?
Ҳозирда республикада яшайдиган хотин-қизларнинг деярли 100 фоизи турли даражадаги маълумотга эга (2021 йил кесимида; ўрта-махсус, касбий ва олий таълим мисолида). Уларнинг 35.9 фоизи ўрта, 47.9 фоизи ўрта-махсус ва 12.9 фоизини олий маълумотлилар ташкил этади. Айниқса, сўнгги йилларда аёлларни олий таълимга жалб қилиш бўйича катта ишлар амалга оширилди. Хусусан, ОТМларга қабул жараёнида аёллар учун махсус имтиёзлар жорий этилди, уларга ажратиладиган квоталар оширилди. Олий ўқув юртларига қабул қилишда эҳтиёжманд оилалар қизлари учун грантлар сони икки бараварга ортди.
Бундан ташқари, уларнинг олий таълимга қамровини янада кенгайтиришга қаратилган бир қанча норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилинди. Натижада 2021 йилда ОТМлардаги талабаларнинг 45.9 фоизини хотин-қизлар ташкил этди. (таққослаш учун: 2013-2014 йилги ўқув йилларида ОТМ битирувчиларининг 21.1 %, 2014-15 йилги ўқув йилида эса 24.3 фоизи хотин-қизлардан иборат бўлган).
Шоли курмаксиз бўлмайди: камчиликлар ҳам етарлича
Жаҳон тажрибаси шуни кўрсатадики, хотин-қизлар таълимини ривожлантириш орқали иқтисодиётни янада ривожлантириш; давлат генофондини илмли ва интилувчан авлод билан тўлдириш; мутаассиблик ва экстремизмга қарши мустаҳкам жамият яратиш мумкин. Ўзбекистон ҳам шу омилларни ҳисобга олган ҳолда йўналишга эътиборни кучайтириши керак.
Иқтисодиётни ривожлантиришда таълим ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Сабаби самарали билим бериш орқали малакали кадрларни етиштириш мумкин. Иқтисодий тараққиёт ва ҳамкорлик ташкилоти ўтказган тадқиқот натижаларига кўра, энг камида ўрта-махсус таълимга эга инсонлар сони кўпайиши бандлик даражасининг ошишига олиб келади. Бу эса ўз навбатида солиқ тўловчилар сонининг кўпайишига сабаб бўлади.
Жаҳон иқтисодий форуми маълумотларига асосан аёллар таълимига киритилган ҳар бир доллар давлат фойдасига 2.80 доллар бўлиб қайтади. 2030 йилга келиб барча қизларнинг ўрта маълумотга эга бўлиши дунё ялпи маҳсулотнинг 10 фоиз кўпайишига имкон беради.
Жаҳон Банки маълумотларига кўра, ҳозирги кунда хотин-қизларнинг иқтисодий фаолиятга тўла жалб қилинмаслиги оқибатида дунё иқтисодиёти ҳар йили 17 % ЯИМ йўқотмоқда. Аксинча, уларнинг иқтисодий ҳаётга тортиш орқали 2025 йилга келиб глобал ЯИМ қўшимча 28 триллион долларга кўпайиши мумкин.
Шу омилларни ҳисобга олган ҳолда, Ўзбекистон Республикасида аёллар аҳамиятга эга. Унда ушбу ҳаракатларнинг иқтисодий тараққиётга таъсири масаласи ёритилиши ва кейинги чора-тадбирлар шу асосда амалга оширилиши муҳим ҳисобланади. Мамлакат ёшларининг илмли ва интилувчан бўлиши ҳам кўп жиҳатдан аёл кишининг қай даражада маълумотли ва кенг дунёқарашга эгалигига билан боғлиқ.
Баҳринисо Мадумарова тайёрлади