Sudanda urushayotgan tomonlar o‘rtasida o‘t ochishni to‘xtatish bo‘yicha kelishuvga qaramay, mamlakat poytaxti Xartum yana havo hujumlariga uchradi. Ayni paytda, Port Sudan – shtatning Qizil dengizdagi yagona portida – minglab xorijliklar evakuatsiya qilinishini kutmoqda.
Yakshanba kuni kechqurun tomonlar o‘t ochishni to‘xtatish kelishuvini yana uch kunga uzaytirishlarini maʼlum qildi. Uning muddati mahalliy vaqt bilan yarim tunda tugashi kerak edi, biroq RSF rasmiylari sulh “xalqaro, mintaqaviy va mahalliy chaqiriqlarga javoban” davom etishini aytdi.
Aprel oyi o‘rtalaridan beri harbiylashtirilgan Tezkor qo‘llab-quvvatlash kuchlari (RSF) bilan mamlakatda hokimiyat uchun kurashayotgan Sudan armiyasi ushbu guruh aʼzolarini undan chiqarib yuborish maqsadida shaharni o‘qqa tutganini aytdi.
BBC diplomatik muxbiri Pol Adamsning taʼkidlashicha, Sudan armiyasi RSF qurolli aʼzolarini Xartumdan majburan olib chiqish qiyin bo‘ladi. Muntazam harbiylar sezilarli darajada o‘q otish kuchiga ega bo‘lsa-da, “tezkor qo‘llab-quvvatlovchi kuchlar” tez harakatlana oladi va shahar janglariga ko‘proq moslashadi.
Sudanning sobiq bosh vaziri Abdulla Hamdok shanba kuni Sudandagi mojaro Suriya va Liviyadagi yuz minglab odamlarning hayotiga zomin bo‘lgan urushlardan ham yomonroq ssenariyda rivojlanishi mumkinligini aytdi. “Menimcha, bu dunyo uchun dahshatli tush bo‘ladi, – dedi u. – Bu kichik qo‘zg‘olonni bostirishga urinayotgan armiya o‘rtasidagi urush emas. Bu deyarli ikki qo‘shin o‘rtasidagi urushga o‘xshaydi”.
Sudan sog‘liqni saqlash vazirligi maʼlumotlariga ko‘ra, janglar natijasida 528 kishi halok bo‘lgan, 4,6 mingga yaqin kishi jarohatlangan. Reyter agentligi taʼkidlaganidek, BMT rasmiylari xuddi shunday qurbonlar haqida xabar berishdi, biroq aslida qurbonlar soni ancha yuqori ekanligini taxmin qilmoqda.
Evakuatsiya
Xartumdagi gumanitar vaziyat o‘ta og‘irligicha qolmoqda. Shahardagi janglar tufayli tibbiyot muassasalarining 70% dan ortig‘i yopilishga majbur bo‘ldi.
Sulh doimiy ravishda buzilgan bo‘lsa-da, Sudandan chet el fuqarolarini evakuatsiya qilishni boshlash imkonini berdi. Ularning aksariyati Port Sudanga yetib kelgan, u yerdan odamlarni samolyotlar va kemalarda olib chiqib ketishgan.
Odamlarni evakuatsiya qilayotgan Saudiya kemasi bortida bo‘lgan BBC muxbiri Liz Dussetga ko‘ra, Port-Sudanda harbiy harakatlar yo‘q, ammo shahar Xartum va boshqa aholi punktlaridan kelgan qochqinlar bilan to‘lib ketgan.
Evakuatsiyani kutayotgan xorijliklar, shuningdek, ularga yordam berayotgan elchixona xodimlari mahalliy mehmonxonalarda yashashadi.
Biroq, nizolar davom etayotgan mamlakatlar (masalan, Suriya, Yaman va Sudan kabi) fuqarolari uchun vaziyat yana-da og‘irroq, deya qayd etadi muxbirimiz. Bir necha haftadirki, aksariyati talabalar bo‘lgan 3000 ga yaqin yamanlik Port Sudanni tark eta olmayapti. Dengiz orqali odamlar eksport qiladigan Saudiya Arabistoni maʼlum miqdordagi Yaman fuqarolarini qabul qiladi, lekin juda ko‘piga boshpana berishni istamaydi, deb tan oldi xavfsizlik rasmiylaridan biri.
Kim kim bilan kurashyapti
Sudanda hokimiyat uchun kurash mamlakatdagi ikki eng qudratli general o‘rtasida kechmoqda. Muntazam armiya boshlig‘i va mamlakatning amaldagi prezidenti, general Abdel Fattoh al-Burxon o‘z o‘rinbosari – Tezkor qo‘llab-quvvatlash kuchlari qo‘mondoni general Muhammad Hamdan Dagalo, shuningdek, Hemeti (baʼzan Hemedti yoki Hamedti deb ham ataladi) bilan jang qilmoqda.
BBS muxbirining xabar berishicha, bu qarama-qarshilik nafaqat ikki general o‘rtasidagi kuchli shaxsiy va siyosiy adovat, balki dunyoning boshqa davlatlarining o‘zaro raqobatlashayotgan manfaatlari va taʼsiridan kelib chiqqan.
Mintaqadagi asosiy o‘yinchilar, jumladan Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklari Xemetiga Yamanda Eron homiylik qilayotgan hutiy isyonchilarga qarshi urushda qatnashish uchun uzoq vaqtdan beri pul to‘lab kelishgan.
Biroq saudiyaliklar ham so‘nggi yillarda general al-Burhonga yaqinlashib qolgan va ular Sudan muntazam armiyasi bilan uzoq va yaqin munosabatlarga ega.
Sudanda Hemetining manfaatlari oltin qazib olish va qurilishga qaratilgan. U mintaqaviy siyosat bilan ham shug‘ullanadi va Rossiya bilan aloqalarni rivojlantiradi.
2022-yil mart oyida Sudan rasmiylari 2020-yilda to‘xtatilgan kelishuvni yangilashni rejalashtirayotganliklarini aytishdi, unga ko‘ra Moskva Port-Sudandagi harbiy-dengiz bazasini 25 yillik ijaraga oladi. Shu bilan birga, Xemeti Moskvaga borib, u yerda Rossiya rasmiylari, jumladan tashqi ishlar vaziri bilan uchrashdi.