Rawadari inson huquqlari tashkilotining ma’lumotlariga ko‘ra, Afg‘onistonda Tolibon tomonidan yangi “Tolibon sudlarining Jinoyat kodeksi” qabul qilindi. Tashkilot qayd etishicha, hujjat ayrim normalar orqali qullik, jamiyatning kastalarga bo‘linishi hamda ayrim holatlarda imom ruxsati bilan qotillikka ruxsat berilishi mumkin bo‘lgan tartiblarni mustahkamlashi haqida bahs-munozaralarga sabab bo‘lmoqda.
Ma’lum qilinishicha, hujjat Tolibon yetakchisi Mulla Haybatulloh Oxundzoda tomonidan imzolangan bo‘lib, u uch bo‘lim, 10 bob va 119 moddadan iborat. Kodeks allaqachon mamlakat viloyatlariga amaliyotga joriy etish uchun yuborilgan.
Tashkilot ma’lumotiga ko‘ra, kodeksda advokat yollash, sukut saqlash yoki zararni qoplash kabi protsessual huquqlar aniq nazarda tutilmagan. Shuningdek, minimal yoki maksimal jazo chegaralari belgilanmagan. Dalil sifatida asosan iqrorlik va guvoh ko‘rsatmalari qabul qilinishi ko‘zda tutilgani qiynoq qo‘llanishi xavfi ortishiga sabab bo‘lishi mumkinligi aytilmoqda.
Hujjatda ayollar va bolalarga nisbatan zo‘ravonlik bilan bog‘liq normalar ham aks etgan. Jumladan, 30-modda o‘qituvchilarga bolalarga nisbatan jismoniy zo‘ravonlikni sinish, teri shikastlanishi yoki ko‘karishga olib keladigan holatlargacha taqiqlashi ko‘rsatilgan, biroq boshqa turdagi zo‘ravonliklar alohida ko‘rsatilmagan.
32-moddaga ko‘ra, xotiniga og‘ir tan jarohati yetkazgan erkakka 15 kungacha qamoq jazosi belgilanishi mumkin, ammo bu faqat sudda isbotlangandagina qo‘llanadi. Shu bilan birga, 34-modda erining uyini ruxsatsiz tark etgan ayol hamda uni qaytarishdan bosh tortgan qarindoshlari uchun uch oygacha qamoq jazosi belgilanishini nazarda tutadi.
Kodeksda diniy ozchiliklarga nisbatan tartiblar ham belgilangan. 2-modda faqat hanafiy mazhabi izdoshlarini musulmon sifatida tan olishi qayd etilgan. Tahlilchilarga ko‘ra, bu boshqa diniy va mazhabiy guruhlar uchun huquqiy himoya masalasida savollarni yuzaga chiqarishi mumkin.
14-modda ayrim holatlarda imom ruxsati bilan “yolg‘on e’tiqodlarni targ‘ib qiluvchi” shaxslarga nisbatan o‘lim jazosi qo‘llanishi mumkinligini nazarda tutadi. 17-modda diniy qoidalarni “masxara qilish” uchun ikki yilgacha qamoq jazosini belgilaydi. 26-modda esa ayrim holatlarda mazhabni o‘zgartirish uchun jinoiy javobgarlikni ko‘zda tutadi.
Hujjatda jamiyatning ijtimoiy qatlamlarga bo‘linishi ham aks etgan. 9-moddaga ko‘ra, bir xil jinoyat uchun jazo shaxsning ijtimoiy maqomiga qarab farqlanishi mumkin.
Shuningdek, kodeksda “qul” tushunchasi bir nechta moddalarda tilga olingan. Ayrim bandlarda jazolar qullarga ham tatbiq etilishi hamda ayrim jismoniy jazolar xo‘jayin tomonidan amalga oshirilishi mumkinligi qayd etilgan.
Kodeks Tolibon hokimiyatiga qarshi norozilik va tanqid bilan bog‘liq normalarni ham o‘z ichiga oladi. 19-modda taqiqlangan harakatlarni amalga oshirish yoki bunday taqiqlarni tanqid qilish uchun javobgarlikni nazarda tutadi. 23-modda Tolibon yetakchilarini haqorat qilish uchun jismoniy jazo va qamoq jazosi qo‘llanishi mumkinligini belgilaydi.
24-modda esa fuqarolarni rejimga qarshi chiqayotgan shaxslar haqida xabar berishga majbur qiladi, aks holda ikki yilgacha qamoq jazosi qo‘llanishi mumkin.
Inson huquqlari tashkilotlari ushbu kodeks xalqaro huquqiy standartlar, jumladan aybsizlik prezumptsiyasi, qonun oldida tenglik va to‘liq himoya huquqi kabi tamoyillar bilan bog‘liq masalalarni yuzaga chiqarayotganini ta’kidlamoqda.