Озарбайжонда ташкил этилган Ғарбий Озарбайжон Жамияти (1988–1991 йилларда ҳозирги Арманистон ҳудудидан оммавий равишда депортация қилинган Озарбайжонликлар ва уларнинг авлодларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи, уларнинг ўз юртларига хавфсиз ва қадр-қиммат билан қайтишини — Қайтиш Концепциясини — мақсад қилган ижтимоий-маданий бирлик) миллий ва халқаро платформаларда фаолиятини давом эттириб, дунё жамоатчилигига Озарбайжон позициясини инкор этиб бўлмайдиган фактлар ва архив материаллари асосида етказиш ҳаракатларини олиб боради.
Бугун Қорабоғ ва Шарқий Зангазурга (1993–2020 йиллар оралиғида ҳудуд Арманистон қуролли кучлари томонидан босиб олинган эди. Иккинчи Қорабоғ урушини якунлаган 9 ноябрь баёнотидан сўнг тўлиқ озод қилинган) катта қайтиш амалга оширилаётган бўлса, яқин келажакда Ғарбий Озарбайжонга қайтиш ҳам реал бўлади. Иймон ва қатъият билан мақсадлар сари интилаётган Озарбайжон давлати ҳар бир фуқаронинг орзусини ҳақиқатга айлантиришни ўз олдига мақсад қилган. Ғарбий Озарбайжон Жамияти ўзига юклатилган тарихий миссияни муваффақиятли бажариб келмоқда. Жамият Озарбайжон ҳақиқатларини дунёга етказиш учун тиниб билмай ишлайди. Шу мақсадда тасдиқланган ва амалга оширилиши муваффақиятли давом этаётган “Ғарбий Озарбайжонга Қайтиш Концепцияси” ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Эслатиб ўтамиз, Россиянинг шимол-шарқида, Марказий Осиё мамлакатларида, Туркия, Эрон ва бошқа хорижий мамлакатларда келиб чиқиши Ғарбий Озарбайжондан бўлган юз минглаб одамлар яшайди. Ғарбий Озарбайжон Жамияти аллақачон Туркия ва Қозоғистонда ваколатхоналари ва турли шаҳарларда офисларини очган. Ушбу жараёнда уларнинг фаол иштироки ҳам муваффақиятли натижаларга катта ҳисса қўшади.
Озарбайжонликларнинг Ғарбий Озарбайжондан биринчи депортация даври 1905–1920 йилларни қамраб олади. Ўша даврда миллий заминларда юз берган қонли воқеалар натижасида ушбу ҳудудда мавжуд бўлган 1000 га яқин озарбайжон қишлоқлари харитадан бутунлай йўқ қилинган. Кейинчалик, 1948–1953 йилларда совет ҳукумати томонидан арман миллатчилари таъсири билан 150 мингдан ортиқ Озарбайжонлик ота-боболарининг ватанидан депортация қилинган. 1988 йилда содир бўлган охирги депортация эса аввалгиларидан фарқли омиллар билан ажралиб туради. Ушбу депортация миллий заминларда, Ғарбий Озарбайжонда яшовчи тахминан 300 минг ҳамюртимизнинг ўз ватанидан мажбуран ҳайдалиши билан тарихда қолган.
2020 йилда Озарбайжоннинг ҳудудий яхлитлигини тиклаган 44 кунлик Ватан урушидан сўнг минтақада юзага келган янги ҳақиқатлар кейинги мақсадларга эришиш учун катта имкониятлар яратди. Озарбайжон Республикаси Президенти жаноб Илҳом Алиевнинг узоқни кўра билувчи ва муваффақиятли сиёсати натижасида Озарбайжон ҳақиқатларини жаҳон жамоатчилигига етказишда катта йўл босиб ўтилди. Озарбайжонликларнинг, жумладан Қорабоғ ва Ғарбий Озарбайжондан мажбуран кўчирилган ва қочқин бўлган фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш халқаро майдонга чиқарилди. Давлат раҳбари Ғарбий Озарбайжон ҳамюртларимизнинг тарихий юрти эканлигини нуфузли халқаро платформаларда бир неча бор қатъий баён қилган.
Иравон шаҳридаги Кўк масжидни истисно қилганда, Ғарбий Озарбайжонда мавжуд бўлган 300 га яқин масжиднинг барчаси Арманистон томонидан вайрон қилинган. Шу билан бирга, 500 дан ортиқ қабристонлар бузилган ва Озарбайжонликларнинг маданий ва диний мероси тизимли равишда ер юзидан ўчириб ташланган. Бу халқаро ҳуқуқ ва инсон ҳуқуқларининг жиддий бузилиши ҳисобланади.
Ўтган йили Кавказ мусулмонлари бошқармасининг Қозилар Кенгаши томонидан Иравон Қозилигининг фаолиятини тиклаш, Иравон Қозилиги Низомини тасдиқлаш ва Иравон Қозисини сайлаш бўйича қабул қилинган қарорлар жамият томонидан мамнуният билан қарши олинди. Бу қарор диний эътиқод эркинлигини таъминлаш, Ғарбий Озарбайжонда кўп миллатли муҳитни қайта тиклаш ва тарихий адолатни тиклаш нуқтаи назаридан катта аҳамиятга эга. Шу билан бирга, бу қарор Арманистондан мажбуран чиқарилган Озарбайжонликларнинг ўз тарихий юртларига қайтишига хизмат қилувчи муҳим қадамдир.
2020 йилнинг 27 сентябрига қадар Озарбайжонликларнинг Қорабоғ ва Шарқий Зангазурга қайтиш истаги қанчалик умидли бўлган бўлса, ҳозир Ғарбий Озарбайжонга қайтиш бўйича ишонч анча ортди.
Тарихан фаолият кўрсатган Иравон Қозилиги ўша даврларда одамларнинг диний ва маънавий қадриятларини ҳимоя қилишда катта роль ўйнаган. Озарбайжон ҳудудлари узоқ йиллар давомида босиб олинганлиги сабабли ушбу фаолиятни тиклаш имконияти бўлмаган. Энди Иравон Қозилигининг тайинланиши жуда жиддий ва муҳим масала ҳисобланади. Иравон Қозилигининг фаолиятини тиклаш замон талаби ҳисобланади. Қайтиш жараёни тугагач, Иравон Қозилигининг фаолияти жонланади ва у ерда яшовчи одамларимизнинг маънавий ва диний эҳтиёжларини қондиришда катта фойда беради.
Қорабоғ ва Шарқий Зангазурнинг тикланиши, бунёдкорлиги ва аввал мажбуран кўчирилганларнинг жойлаштирилишини стратегик мақсадларнинг дастлабки босқичи деб ҳисоблаган жаноб Илҳом Алиев кейинги босқични шундай тавсифлайди:
"Бугун биз Озарбайжон халқининг букилмас руҳини Қорабоғ ва Шарқий Зангазурга қайтаётган ҳамюртларимиз тимсолида кўрмоқдамиз. Ишончим комилки, биз худди шу манзарани Ғарбий Озарбайжонга қайтиш даврида ҳам кўрамиз."
Архив ҳужжатларидан, реал ҳаёт ҳақиқатларидан, вақти-вақти билан ҳудудга даъво қилиш мақсадида халқимизга нисбатан содир этилган арман қирғинлари, мажбуран кўчиришлар, сургунлар, шунингдек давлат даражасида амалга оширилган 1948 ва 1953 йиллардаги депортациялардан маълум бўладики, Озарбайжонликларга қарши этник ва маданий тозалаш кампанияси арманлар томонидан тизимли ва режалаштирилган тарзда амалга оширилган.
Ғарбий Озарбайжонга маданий ўзлик масаласи ўткинчи сиёсий масала эмас. Маданий мерос халқаро қонунлар ва конвенциялар билан ҳимояланади. Шу сабабли, Ғарбий Озарбайжондан кўчирилган одамларнинг қайтиш ҳуқуқи ҳиссий чақирув эмас, БМТ Низоми ва Умумжаҳон Инсон Ҳуқуқлари Декларациясига асосланган инсонпарварлик талабидир.
Шуни эслатиб ўтиш жоизки, 2025 йил Озарбайжоннинг ижтимоий-сиёсий тарихида фақат навбатдаги бир тақвим йили сифатида эмас, балки Ғарбий Озарбайжонга Қайтиш ғояси миллий мақсаддан глобал сиёсий кун тартибининг асосий мавзусига айланган бурилиш босқичи сифатида тарихга кирган. "Қайтиш ҳуқуқи" халқаро дипломатия муҳокама столига олиб чиқилган, тарихий ҳақиқатлар эса ҳуқуқий майдонда ўз тасдиғини топган.
Статистик кўрсаткичлар жудаям аҳамиятлидир. Жамият раҳбарияти томонидан БМТнинг энг нуфузли органлари — Хавфсизлик Кенгаши, Бош Ассамблея ва Иқтисодий ҳамда Ижтимоий Кенгашнинг расмий ҳужжат мақомида тарқатилган мурожаатларимиз сони бугунги кунда 11 тага етган. Турли халқаро марказларга жами 119 мактуб юборилган. Арманистон ва баъзи тарафкаш доираларнинг ҳақиқатни бузишга уринишларига қарши жорий йилда 35, жамият фаолияти давомида эса 339 баёнот билан чиқишлар қилиниб, ахборот ҳужумларининг вақтида олди олинган.
Ғарбий Озарбайжонга қайтиш Озарбайжонликларнинг барча халқаро ҳужжатларда белгиланган тамал ҳуқуқидир. Ҳар бир Ғарбий Озарбайжонлик тарихий тупроқларига, ота-боболарининг ватанларига лаёқатли ва хавфсиз тарзда қайтиш амалга ошишига тўлиқ ишонади.