Qudratli davlatlar endi Oyni egallash poygasiga kirishdi
Nega Oyning janubiy qutbi barchani qiziqtirmoqda?
So‘nggi vaqtlarda Oy sayyorasida tadqiqot o‘tkazishga ko‘plab mamalakatlar yeng shimargan. Qaysidir maʼnoda bu borada ham kuchli raqobat avj olgan deyish mumkin. Rossiya, Yevropa, AQSH uzoq yillardan beri kim o‘zarga o‘ynayotgan “poyga”da endi Hindiston ham faollashmoqda.
Hindistonning «Chandrayaan-3» apparati Yer sunʼiy yo‘ldoshiga qo‘ndi. Qo‘nish Oyning janubiy qutbi yaqinida amalga oshirilgan. Endi mutaxassislar tizimlarning ishlashini tekshirishadi.Bu uchinchi raketa yuborilishidir. «Chandrayaan-1» esa 2008 yilda ishga tushirilgan. 11 yildan so‘ng «Chandrayan-2» yo‘lga chiqdi. Biroq qo‘nish muvaffaqiyatsiz yakunlandi, modul oy yuzasiga urilganda qulab tushdi. Ekspeditsiya, shuningdek, Oyga uchuvchi qurilmani yetkazib berishni ham o‘z ichiga oladi. Muvaffaqiyatli bo‘lsa, Hindiston sunʼiy yo‘ldoshga muvaffaqiyatli qo‘nishni amalga oshirgan 4-davlatga aylanadi. Hozircha bu ishni faqat AQSH, Xitoy va SSSR uddaladi.
Xitoy ham Oy resurslarini rivojlantirish niyatida. AQSHning ham uzoq muddatli rejalari bor. Oxirgi yillarda, ayniqsa, ko‘plab kosmik kompaniyalar Oyning janubiy qutbli hududlarini nishonga oldi.
Aslida Oy poygasi 1970 yillarda boshlangan. Keyin u to‘xtab qoldi. Ammo Sovuq urush tugashi bilan kosmik kuchlar uni yana davom ettirdilar. Vaqt o‘tishi bilan yangi missiyalar paydo bo‘ldi.
Eslatib o‘tamiz, «Chandrayaan-3»ning qo‘nishi Rossiyaning «Luna-25» apparatini Yer sunʼiy yo‘ldoshiga qo‘ndirishga bo‘lgan muvaffaqiyatsiz urinishidan bir necha kun o‘tib amalga oshirildi. Roskosmos maʼlumotlariga ko‘ra, avariyaga modulning loyihadan tashqari orbitaga chiqib ketgani sabab bo‘lgan. Sabablariga oydinlik kiritish uchun maxsus komissiya tuziladi. Maʼlumot uchun, ushbu parvoz Rossiyaning zamonaviy tarixidagi birinchi Oy missiyasi edi. Avvalgi missiya 47 yil oldin amalga oshirilgan edi. Mazkur loyiha deyarli 10 yil davomida ishlab chiqilgan. Sunʼiy yo‘ldosh va aylanma fazoni o‘rganish rejalashtirilgan edi. Yuriy Borisov, Roskosmos bosh direktori: “Soat 14:57 da kosmik kema bilan aloqa uzildi. Aloqani tiklashga urinishlar muvaffaqiyatsiz tugadi. Dastlabki ballistik hisob-kitoblar shuni ko‘rsatdiki, tuzatuvchi dvigatellarning notekis ishlashi tufayli kosmik kema ochiq oy orbitasiga o‘tdi va haqiqatda Oy yuzasiga qulab tushdi. Hech qachon bu dasturni to‘xtatmaslik kerak. Bu noto‘g‘ri qaror bo‘ladi. Darhaqiqat, barcha texnologiyalarni yangidan, albatta, yangi texnik darajada o‘zlashtirish kerak, ammo hech kim bunday missiyalarning 100 foiz bajarilishini kafolatlamaydi”, deydi mutaxassis.
Agar og‘ir vaznlilar haqida gapiradigan bo‘lsak, masalan, Xitoy 2030 yilgacha Oyga taykonavtlarni yuborish niyatida. Hozir Xitoy raketa va kosmik kemalarni faol rivojlantirmoqda. Odamlarni tayyorlash missiyadan 3 yil oldin boshlanadi. Parvoz 2030 yil 10 mart kuni amalga oshirilishi mumkin. Yaqinda raketa muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazildi. Yoqilg‘i sifatida suyuq vodorod, kislorod va kerosin ishlatiladi. Taxminlarga ko‘ra, Pekin ikkita raketani ishga tushirishi mumkin. Ulardan biri oy modulini yuborish uchun mo‘ljallangan, ikkinchisi esa boshqariladigan kosmik kema uchun. Ikkala qurilma ham orbitaga joylashadi, shundan so‘ng astronavtlar qo‘nish moduliga o‘tadi. Qo‘ngandan so‘ng taykonavtlar Oy yuzasidan namunalar yig‘ib, Yerga qaytib ketishadi. Rong Yi, raketa konstruktori bu haqda shunday deydi:
“Ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari tizimli va tez surʼatlar bilan olib borilmoqda. Raketaning o‘ziga xos xususiyati zaharli bo‘lmagan ekologik toza yoqilg‘idan foydalanishdir. Albatta, boshqariladigan qo‘nish uchun eng katta talab - raketa katta yuk ko‘targichga ega bo‘lishi kerak. U 27 tonnaga teng. Bu «Changzheng-5» dan uch baravar ko‘p”.
Amerika Qo‘shma Shtatlarining ham bundan kam bo‘lmagan ambitsiyali maqsadlari bor. NASA direktori Bill Nelson hatto agentlik Oyda qolishini eʼlon qildi.
“Yerning tabiiy sunʼiy yo‘ldoshiga qo‘nish, kelajakda Marsga bexatar borish imkonini beradi. Artemida dasturi 2024 yil oxirigacha Oyga birinchi ayol va erkakni yuborishga mo‘ljallangan.
Esingizda bo‘lsin, biz Oyga qaytamiz. Biz janubiy qutbga boramiz. Yaqin kelajakda, ehtimol, bu yil Janubiy qutbga qo‘nadigan bir nechta kosmik kemalarni ko‘ramiz, taxminan 2 ta, ehtimol boshqa mamlakatlardan. Shunday qilib, Oyga qiziqish yangilandi. Chunki u yerda suvning elementlari mavjud”, deydi NASA direktori Bill Nelson.
Hatto Apollon 11 qo‘nishidan oldin ham Oyda suv bo‘lishi mumkin deb taxmin qilingan edi. Keyinchalik maʼlum bo‘lishicha, amerikalik astronavtlar olib kelgan namunalarda vodorod bo‘lgan. Kichik kraterlarda suv muzining mavjudligi belgilarini Hindistonning «Chandrayan-1» ham aniqlagan. Olimlarning fikricha, bu Oydagi vulqonlar, kometalar yoki asteroidlar o‘tmishda qoldirishi mumkin bo‘lgan izlar haqida ko‘proq maʼlumot beradi, shuningdek, okeanlarning kelib chiqishiga biroz oydinlik kiritadi. Yetarli miqdorda suv muzi ichimlik suvi manbai bo‘lib xizmat qilishi va qazib olish jarayonida uskunalarni sovitish uchun ishlatilishi mumkin.
