Urush va norozilik qurboni: Ozarbayjonning birinchi prezidenti qanday qilib lavozimidan ayrilgan?

 

Ozarbayjonning birinchi prezidenti Оyaz Mutalibovning tarixi qarama-qarshilik va fojialarga boy: u mamlakatni mustaqillikka olib borib, xalq mehrini qozona olmadi va 20 yil surgunda yashashga majbur bo‘ldi. Bundan roppa-rosa 30 yil avval jamoatchilik bosimi ostida u isteʼfoga chiqdi. Bunga Bokudagi norozilik namoyishlarining shafqatsizlarcha bostirilishi va birinchi Qorabog‘ urushida Ozarbayjon armiyasining mag‘lubiyati qanday taʼsir ko‘rsatdi? 

 

Аyaz Niyozi o‘g‘li 1938-yil 12-mayda Boku shahrida jarroh va bo‘lajak Ulug‘ Vatan urushi qatnashchisi oilasida tug‘ilgan. Siyosatchining bolaligi va yoshligi Boku yaqinidagi Shamaxi shahrida o‘tgan. Bo‘lajak prezidentning o‘zi eslaganidek, har doim ham sovet turmush tarziga mos kelavermagan.

 

1962-yilda Mutalibov Ozarbayjon neft-kimyo institutini tamomlagan. To‘rt yildan so‘ng Boku muzlatgichlar va maishiy texnika zavodiga direktor bo‘lgan. Mutalibov 36 yoshida ushbu zavodga Bosh direktor lavozimiga tayinlangan.

 

U 1963-yilda Kommunistlar partiyasi aʼzoligiga qabul qilingan. Biroq o‘zining birinchi partiyaviy lavozimi – Boku shahar Narimanov tuman partiya qo‘mitasining ikkinchi kotibligiga faqat 1977-yilda saylangan. Ikki yil o‘tgach, u ASSR mahalliy sanoat vaziri bo‘ldi. 1982-yil oktabr oyida u ASSR Davlat rejalashtirish qo‘mitasi raisi va ASSR Vazirlar Kengashi raisining o‘rinbosari lavozimlarini egalladi.

 

Keyingi martaba sakrashi 1989-yil yanvar oyida sodir bo‘ldi — Mutalibov ASSR Vazirlar Kengashining raisi bo‘ldi. Oradan roppa-rosa bir yil o‘tib – Ozarbayjon Kommunistik partiyasi Markaziy Qo‘mitasining birinchi kotibi.

 

1990-yil may oyida Ozarbayjon SSRning birinchi prezidenti etib saylandi. Bu maqomda u KPSS Markaziy Komiteti Siyosiy byurosi aʼzoligiga qo‘shilgan Butunittifoq siyosatchiga aylanadi. Bu martaba sakrashi unga qimmatga tushdi — uning tayinlanishidan oldin Ozarbayjon poytaxtida ko‘p yillar davomida birinchi prezidentni taʼqib qiladigan fojiali voqealar yuz berdi.

 

"Qora yanvar"

 

1990-yil 3-yanvarda Bokuda respublika mustaqilligi tarafdori va milliy harakatga bosh bo‘lgan millatchi tashkilot Ozarbayjon Xalq faollari fronti (XFF) tomonidan ilk piketlar o‘tkazildi. Nima uchun XFF norozilik bildirdi?

 

XFF 1989-yil iyul oyida Sovet Ittifoqidagi Qorabog‘ mojarosi va qayta qurish fonida tashkil etilgan. Ozarbayjon SSR rahbariyati Tog‘li Qorabog‘da Ozarbayjon aholisi xavfsizligini taʼminlay olmaydi, deb hisoblagan tashkilot faollari tomonidan 1990-yil yanvar oyida Boku va boshqa shaharlarda o‘tkazilgan ommaviy mitinglar va piketlar uyushtirildi. Xuddi shu kunlarda XFF bo‘lindi: uning liberal fikrli aʼzolari o‘zlarini tark etishdi va hokimiyat...

 

Har kuni XFF piketlari va mitinglari soni ortib bordi. Shaharda ozarbayjonlar va armanlar o‘rtasida to‘qnashuvlar boshlandi. Ulardan baʼzilari qurbonlar uchun o‘lim bilan yakunlandi. Vaziyat hokimiyat nazoratidan chiqib ketayotgan edi. 12 yanvar kuni Sovet qo‘shinlari Boku ayeroportiga qo‘ndi. Sakkiz kundan keyin ular shaharga bostirib kirishdi. Shu paytgacha Qizil Armiya tinchlik davrida hech qachon Sovet shahriga bostirib kirmagan edi.

 

Rasmiy versiyaga ko‘ra, 20-yanvar kuni XFF aʼzolari tomonidan qo‘zg‘atilgan arman pogromlarining oldini olish uchun qo‘shinlar Bokuga yuborilgan.

 

Kuchli harakatlar natijasida, 1990-yil 20-yanvardagi fojiali voqealarning holat va sabablarini o‘rganish bo‘yicha Ozarbayjon Respublika komissiyasining maʼlumotlariga ko‘ra, 131 kishi halok bo‘lgan. Yana 744 kishi jarohatlangan. Aksariyat etnik ozarbayjonlardir.

 

Ozarbayjon SSR partiya rahbariyati 1989-yil dekabr oyida vaziyatni normallashtirish uchun Moskvadan yordam so‘rashni rejalashtirgan. Bu tashabbusni Mutalibovning o‘zi qo‘llab-quvvatladi.

 

Siyosatchining bu pozitsiyasi Moskvada unga bo‘lgan munosabatga taʼsir qilganmi yoki yo‘qmi, nomaʼlum. Ammo yanvar voqealarida Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Komitetining birinchi kotibi Abdurahmon Vezirov Bokudan qochib ketganidan so‘ng uning o‘rniga Mutalibovni tayinlashga qaror qilindi.

 

Qariyb bir yil davomida Qorabog‘da yangi maxsus status saqlanib qoldi. Yo‘qotilganlar ustidan nazoratni tiklagandan so‘ng...

 

1994 yilda mustaqil Ozarbayjon Bosh prokuraturasi fojia uchun aybdorlar nomini eʼlon qildi. Ular orasida Mutalibov ham bor. Ammo shu paytgacha u Ozarbayjon tarixidagi sodir bo‘lgan fojialarda qatnashib ulgurgandi.

 

Urush davridagi prezident

 

Sovet Ittifoqining sobiq yuqori martabali amaldori Mutalibov 1991-yilda mustaqil Ozarbayjonning birinchi prezidenti etib saylangan. Raqobatsiz saylovlarda u 98,5 % ovoz bilan saylovchilar tomonidan qo‘llab-quvvatlangan.

 

Uning yagona raqibi, sotsial-demokratik partiyasi yetakchisi Zardusht Alizoda ovoz berishdan bir hafta oldin saylovda qatnashishdan bosh tortgan.

 

Mutalibovning prezidentligi Qorabog‘ mojarosi hududida vaziyatning keskinlashishi bilan ajralib turgan. 1991-yil 2-sentabrda Qorabog‘ armanlari Tog‘li Qorabog‘ Respublikasi tuzilganini eʼlon qildi. Ikki oy o‘tgach esa, Ozarbayjon Oliy Kengashi TQR avtonomiyasini tugatish to‘g‘risida qaror qabul qildi. Armanistonliklar, o‘z navbatida, 10 dekabr kuni mustaqillik bo‘yicha referendum o‘tkazgan. Biroq Tog‘li Qorabog‘ning ozarbayjon aholisi buni tan olmagan. Bu vaqtga kelib, mojaro harbiy qarama-qarshilikka aylana boshladi. Shu munosabat bilan Xalq fronti faollari Mutalibovning isteʼfosini talab qildi. Lekin u bunday qilmadi.

 

Bir necha kundan so‘ng, 26-fevralga o‘tar kechasi arman qo‘shinlari Xo‘jayli shahrini egallab olishdi. MDH Birlashgan Kuchlari 366-gvardiya motoo‘qchilar polkining ayrim harbiy xizmatchilari ishtirokida o‘tkazilgan operatsiya tarixga «Xo‘jayli qirg‘ini» nomi bilan kirdi. Bu voqealar oqibatida yuzlab ozarbayjonliklar halok bo‘ldi. Vaziyat insonparvarlik falokatiga aylandi.

 

Xo‘jaylining qulashi Ozarbayjonda siyosiy inqirozni keltirib chiqardi. 1992-yil 6-martda Ozarbayjon armiyasining Tog‘li Qorabog‘dagi qator muvaffaqiyasizliklaridan so‘ng, nihoyat Xalq fronti bosimi ostida Mutalibov isteʼfoga chiqdi.

 

Kelajakda u fojia uchun doimiy ravishda siyosiy raqiblarni ayblaydi. Siyosatchi Xalq frontiga ishora qilib, o‘z isteʼfosini talab qilib, “qirg‘in”da Ozarbayjondagi baʼzi kuchlarni aybladi. Uning so‘zlariga ko‘ra, agar u bilan hokimiyat uchun kurash olib borayotgan kuchlar unga to‘sqinlik qilmaganida, Xo‘jaylidagi fojia sodir bo‘lmasdi.

 

Surgundagi hayot

 

Biroz vaqt o‘tgach, birinchi prezident qayta tiklanishga harakat qildi. 1992-yil 14-mayda Oliy Kengash sessiyasida Oyaz Mutalibovning davlat rahbari etib tiklanishi uchun zalda hozir bo‘lgan 250 nafar deputatdan 219 nafari ovoz berdi. Shu kuni u Bokuda favqulodda holat va komendantlik soati joriy qildi.

 

Bu harakatlar Xalq fronti binosi oldida muxolifat tarafdorlarining ommaviy mitingiga sabab bo‘ldi. 15-may kuni ertalab “Front” rahbariyati Mutalibovga ultimatum qo‘yib, undan soat 15:00 ga qadar o‘z ixtiyori bilan prezidentlikdan ketishini talab qildi. Ko‘p o‘tmay, muxolifat bir vaqtning o‘zida shahardagi maʼmuriy binolarni egallab, prezident qarorgohi tomon yurishni boshladi. Kechga yaqin ular prezident saroyini egallab oldi. Biroq davlat rahbari u yerda emasdi. Mutalibov mamlakatni tark etishga ulgurgandi.

 

Ozarbayjonning yangi hukumati uni davlat to‘ntarishiga urinishda ayblab, vataniga qaytishiga to‘sqinlik qildi.

 

Sobiq prezident Moskvadan boshpana topdi. Lekin uning bu shahardagi hayoti ham tinch kechmadi — uni ikki marta hibsga olishdi. Chunki, taxminlarga ko‘ra, 1990-yillarda uning shaxsi Rossiya Federatsiyasi va Ozarbayjon o‘rtasidagi savdo-sotiq asosiy figuraga aylangandi.

 

U ikkinchi marta, 1996-yilda hibsga olinganida, matbuotda Ozarbayjon hukumati chechen jangchilariga homiylik qilayotgani haqida mish-mishlar tarqaldi. Bu orqali ekstremistlarning Ozarbayjon hududidan Dog‘istonga oqimini to‘xtatish maqsadida Moskva Bokuda taʼsir nuqtalarini topish yo‘llarini qidirdi.

 

Oxir-oqibat, Mutalibov ozod qilindi. O‘zining sobiq prezidentini ekstraditsiya qilishni so‘ragan Ozarbayjon «unga qo‘yilgan jinoyatlar bo‘yicha prokuratura materiallari etarli emasligi sababli» Rossiyadan rad javobini oldi.

2003-yilda Mutalibov navbatdagi prezidentlik saylovlari orqali Ozarbayjon siyosatiga qaytishga urindi. Biroq uning pasportida Rossiyada doimiy yashash ruxsatnomasi mavjudligi sababli saylovlarda qatnashishiga ruxsat berilmadi. Lekin Sotsial-demokratik partiya yetakchilaridan biri bo‘lib qolgan holda Ozarbayjon siyosatiga taʼsir o‘tkazishga urinishda davom etdi.

 

Mutalibov Ozarbayjonga faqat 2012-yilda, siyosatdagi so‘nggi nafaqaga chiqqani eʼlon qilinganidan bir necha hafta o‘tib, qaytishga muvaffaq bo‘ldi. Qaytish sababi achinarli edi: sobiq prezident saraton kasalligidan vafot etgan 49 yoshli o‘g‘lini dafn qilish uchun bordi.

Mamlakatda unga nisbatan barcha ishlar yopildi. Ozarbayjon parlamenti «Sobiq prezident va uning oila aʼzolarini taʼminlash to‘g‘risida»gi qonunni qabul qildi. Bu esa sobiq prezidentga jinoiy javobgarlikka tortilishdan daxlsizlik berib, unga amaldagi prezident maoshining 50 foizi miqdorida bir umrlik pensiya tayinlandi.

 

Hozir Mutalibov kamdan-kam matbuot bilan muloqot qiladi. U doimo prezident Ilhom Aliyevning qaytishiga imkon yaratgan siyosatini qo‘llab-quvvatlash va maʼqullashini bildiradi.

 

So‘nggi intervyularidan birida o‘zining siyosiy faoliyatiga baho berar ekan, siyosatini «yetarli darajada qattiqqo‘l bo‘lmagani»ni taʼkidlab o‘tgan:

 

"Prezidentlik davrimda men prezident sifatidagi va umuman hayotdagi asosiy xatolarim odamlarga haddan tashqari ishonganim, deb bilaman. Atrofimni buzuq va vijdonsiz odamlardan tozalashim kerak edi. Umuman olganda, har qanday rahbar insonparvarlik bilan qattiqqo‘llikni uyg‘unlashtirishi kerak. O‘sha notinch davrda men, ehtimol, insonparvarlikni haddan tashqari, suiisteʼmol qilgandirman".

 

Bahriniso Madumarova tayyorladi.