TDT doirasida jinoyatchilikka qarshi kurash sohasidagi hamkorlik
Bu yo‘nalish dunyoda tinchlikni mustahkamlaydi, xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlaydi.
Bugungi kunda jinoyatchilikka qarshi kurashish global vazifa bo‘lib, shu munosabat bilan davlatlar o‘rtasidagi hamkorlik masalalari alohida ahamiyat kasb etib bormoqda. Bunday hamkorlikka ehtiyoj, ayniqsa, xalqaro jinoyatchilik tahdidlarining kuchayishi tufayli yaqqol namoyon bo‘ladi. Ko‘pincha xalqaro va mintaqaviy tashkilotlar jinoyatchilikka qarshi kurashda muhim platformaga aylanadi. Turkiy davlatlar tashkiloti (TDT) ham shunday qulay platformaga aylanishi mumkin. Bugungi kunda ushbu tashkilot umumiy maydoni 4,2 million kvadrat metrdan ortiq bo‘lgan besh mamlakat (kuzatuvchi mamlakatlarni hisobga olmaganda)ni birlashtirib, ularda 155 milliondan ortiq kishi istiqomat qiladi. Shu munosabat bilan ushbu tashkilot xavfsizlikni ta’minlash va tinchlikni saqlashga e’tibor qaratishi lozim.
Nima uchun TDT doirasida jinoyatchilikka qarshi kurash sohasida hamkorlikni yo‘lga qo‘yish va mustahkamlash muhim?
Birinchidan, bunday hamkorlik tashkilotning Nizomida belgilangan maqsadlarga mos keladi. Naxichevan kelishuvining 2-moddasiga binoan o‘zaro ishonch, do‘stlik va yaxshi qo‘shnichilikni mustahkamlash; tinchlikni saqlash va mintaqada va umuman dunyoda xavfsizlik va ishonchni mustahkamlash; xalqaro terrorizm va separatizm, ekstremizm, odam savdosi, giyohvand moddalar savdosiga qarshi kurash bo‘yicha harakatlarni muvofiqlashtirish, shuningdek giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarning noqonuniy aylanishini nazorat qilish bo‘yicha xalqaro siyosatga ko‘maklashish TDTning asosiy maqsad va vazifalari sifatida ko‘rsatilgan. Binobarin, bunday maqsad va vazifalarga erishish mamlakatlar o‘rtasida jinoyatchilikka qarshi kurashish bo‘yicha hamkorlikni faollashtirishni talab qiladi. Bugungi kunda jinoyatchilikka qarshi kurashish sohasidagi hamkorlik masalalari ikki tomonlama kelishuvlar (shartnomalar) bilan tartibga solinadi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Turkiya (1994), Qirg‘iziston (1996), Turkmaniston (1996), Qozog‘iston (1997), Ozarbayjon (1997) bilan ham shunday kelishuvlar imzolagan. Bizning fikrimizcha, ushbu masala bo‘yicha maxsus strategik hujjat qabul qilinishi kerak. Ushbu hujjatni ishlab chiqishda ikki tomonlama hamkorlik doirasida orttirilgan tajribani hisobga olish kerak.
Ikkinchidan, jinoyatchilikka qarshi kurash sohasidagi hamkorlik xavfsizlikni ta’minlashga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Numbeo tashkilotining dunyodagi jinoyatchilik indeksi bo‘yicha statistik ma’lumotlariga ko‘ra (Crime Index for Country), 2022 yilning birinchi yarmi yakunlariga ko‘ra, TDT ishtirokchi mamlakatlarida jinoyatchilik darajasi past hisoblanadi. Mamlakatlar ko‘rsatkichi o‘rtacha 43 ga teng bo‘lib, bu jinoyatchilik darajasi nisbatan past (O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich 33,68 ni tashkil etadi, bu juda yaxshi ko‘rsatkich) ekanligini ko‘rsatmoqda. Mazkur holat har bir mamlakatning yakka tartibdagi sa’y-harakatlarini namoyish etadi. Shu bilan birga, TDTda ishtirok etuvchi mamlakatlarning hamkorligi jinoyatchilik darajasini pasaytirishga hissa qo‘shishi mumkin. Umuman olganda, jinoyatchilik darajasining yaxshilanishi mamlakatlar va mintaqaning xavfsizlik reytingini oshirishga imkon beradi. O‘z navbatida, bunday harakatlar investision jozibadorlikni oshirishi va mamlakatning xalqaro maydondagi obro‘sini mustahkamlashi mumkin.
Uchinchidan, mamlakatlar o‘rtasidagi hamkorlik terrorizm va diniy ekstremizm bilan bog‘liq tahdidlar xavfini kamaytirishga yordam beradi. Ushbu tahdid barcha mamlakatlar, shu jumladan TDT mamlakatlari uchun xavf tug‘diradi. Markaziy Osiyoda ekstremistik jinoyatlar soni kamayganiga qaramay (ularning aksariyati huquq-tartibot idoralari tomonidan jinoyat sodir etilishidan oldin oshkor qilinmoqda), fuqarolarni Internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali yollash holatlari ko‘paymoqda. Xususan, Yaqin Sharqdagi noqonuniy harakatlarda ishtirok etish uchun fuqarolarni yollash xavfi ortmoqda. Mintaqaviy tahdidlarni o‘rganish markazining 2015-2021 yillardagi ma’lumotlariga ko‘ra, xalqaro terroristik tashkilotlarning yollovchilari O‘zbekistonning 27 ming fuqarosi bilan “ishlagan”. Shu bilan birga, 2022 yilning birinchi yarmida huquq-tartibot idoralari xodimlari 10 dan ortiq “virtual guruhlar”ni aniqlashgan va Internetda 250 ga yaqin mustaqil yollovchilarni ushlashgan. Bunday xavflarning oldini olish hamda terrorizm va diniy ekstremizm tahdidlarini kamaytirish maqsadida TDTga a’zo mamlakatlarning tegishli idoralari o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash maqsadga muvofiqdir.
Yuqoridagilarni umumlashtirib shuni ta’kidlash mumkinki, TDT ko‘plab sohalarda munosabatlarni rivojlantirish va hamkorlikni mustahkamlash uchun yaxshi salohiyatga ega. Jinoyatchilikka qarshi kurash sohasidagi hamkorlik xalqaro jinoyatchilik tahdidini hisobga olgan holda istiqbolli yo‘nalishlardan biridir. Hamkorlikning bunday yo‘nalishi TDT ishtirokchi mamlakatlari uchun umumiy qiziqish uyg‘otadi. Shu bois jinoyatchilikka qarshi kurashish sohasidagi samarali hamkorlik mintaqada va umuman dunyoda tinchlikni mustahkamlaydi, xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlaydi.
Abdulaziz Rasulev
Shohjaxon Xo‘jayev
