Афғонистонда йирик империялар нима учун мағлубиятга учрашганди?
Тарихга назар солсак, энг йирик империялар бутун дунёда катта муваффаққиятларга эришиб, Афғонистонда омадсизликка дуч келишган.
Афғонистон ўзининг эрксеварлиги, чет эл қўшинларига қарши аёвсиз кураши билан шуҳрат қозонган мамлакат. Тарихга назар солсак, энг йирик империялар бутун дунёда катта муваффаққиятларга эришиб, Афғонистонда омадсизликка дуч келишган.
Бунинг ёрқин мисолини Англия ва СССРда кўрамиз. Бу икки империя тараққиётининг чўққисига чиққан пайтида Афғонистонга кириб келишган ва уларнинг заифлашуви айнан шу ердан бошланган.
Афғон уруши тарихларида бир жиҳат бор-афғонистонликлар нафақат чет элликларни, балки улар билан ҳамкорлик қилганларни, уларга ёрдам берганларни ва улар билан ишлаган ватандошларини ҳам аяб ўтиришмаган. Қуйида тарихнинг турли даврларида ҳорижий давлат кўшинлари билан ҳамкорлик қилган айрим шахслар тақдири ҳақида сўз боради.
Шоҳ Шужо
Шоҳ Шужо 1-инглиз-афғон уруши натижасида Афғонистон тахтига ўтирган эди. Унинг ҳокимиятга келиши инглизлар ёрдамида бўлганлиги учун ҳам аввалбошданоқ афғонлар уни қўллаб қувватлашмади. Шоҳнинг мамлакатда обрўси жуда паст бўлган. Бунга сабаб у узоқ йиллар давомида Ҳиндистонда, инглизлар паноҳида яшаганлиги бўлган. Шужо 3 йиллик ҳукмронлиги даврида жамиятнинг барча қатламларини ўзига қарши қилиб қўйди. Инглиз қўшинлари Қобулдан чиқиб кетиши билан Шужога қарши суиқасд уюштирилиб, отиб ўлдирилди. Вафотидан кейин унинг авлодлари ҳокимиятдан бутунлай четлатилди.
Муҳаммад Нажибулло
Нажибулло 1986-йилда Афғонистонда ҳокимият тепасига келди. Нажибулло ҳокимиятга СССР раҳбарияти ёрдами билан келган эди. Аввалбошданоқ СССР билан муносабатларни сақлаб қолишга ва мустаҳкамлашга қаратилган сиёсати билан Афғонистон халқи орасида обрўси тушиб кетди. Бу даврда совет қўшинларига қаршилик ҳаракати янада кучайди.
Нажибуллонинг умуммиллий ярашув ва фуқаролар урушини тўҳтатишга қилган ҳаракатлари амалда ҳеч қандай натижа бермади. Совет қўшинлари мамлакатдан чиқиб кетиши унинг аҳволини оғирлаштирди. Шундай бўлса-да, 1992-йилгача СССР ҳарбий ва иқтисодий ёрдами билан ҳокимиятни сақлаб тура олди. 1992-йилдан бошлаб РФ Афғонистонга ёрдамни тўҳтатиши Нажибуллонинг “тахт”дан қулашига олиб келди. Шундан кейин собиқ президент 1992-1996-йиллар давомида БМТ нинг Қобулдаги ваколатхонасида қочқин сифатида яшади. Толибон ҳокимиятни эгаллагач, Нажибулло ваколатхонадан олиб чиқиб кетилди ва қатл қилинди.
Нажибулло тақдири Афғонистонда чет элликлар билан ҳамкорлик қандай аянчли оқибатларга олиб келишини кўрсатади.
АҚШ илтимоси
Июль ойида АҚШ Марказий Осиё мамлакатлари, жумладан Ўзбекистондан ҳам АҚШ қўшинларига Афғонистонда кўмак берган 9 минг афғон фуқаросини вақтинчалик қабул қилишни сўради. НАТО ва АҚШ қўшинлари олиб чиқиб кетилганидан сўнг бу фуқаролар Толибон томонидан тазйиққа учраш эҳтимоли жуда юқори. Шу сабабли АҚШ маъмурияти ўзи билан уларни олиб чиқиб кетмоқчи.
15-16-июльда Тошкентда бўлиб ўтган "Марказий ва Жанубий Осиё: минтақавий ўзаро боғлиқлик. Таҳдид ва имкониятлар” халқаро конференциясида иштирок этган АҚШ президентининг Афғонистон бўйича махсус вакили Залмай Халилзод АҚШ билан ҳамкорлик қилган афғон фуқароларини олиб чиқиб кетиш АҚШ президенти ва Конгресси кун тартибида турган мавзу эканлигини айтиб ўтди.
Бугун РФ ташқи ишлар вазири С.Лавров масалага ўз муносабатини билдирди. Жумладан, вазир Марказий Осиё раҳбарлари бунинг ортидан келадиган барча хатарларни яхши билишини ва ўз манфаатларидан келиб чиқиб тўғри қарор қабул қилишига умид билдирди.
Ушбу масала ҳозирги кунда Афғонистон билан боғлиқ вазиятдаги энг нозик нуқталардан ҳисобланади. Мутахассислар фикрича, бир томондан ушбу фуқароларнинг хавфсизлигини таъминлаш инсонпарварлик жиҳатидан тўғри ҳисобланса, иккинчи томондан, бу минтақадаги вазиятни янада чигаллаштириши мумкин.
Жаҳонгир Қўзиев
