Амир Темурнинг тобути қаерда?

Амир Темур ибн амир Тарағай 1336 йил 8 апрелда Кеш (Шаҳрисабз) вилоятининг Хўжа Илғор қишлоғида дунёга келган. Унинг отаси амир Муҳаммад Тарағай барлос улусига мансуб беклардан, баҳодир жангчи, уламо-ю фузалога ихлосманд, илм аҳлига ҳомий ва иштиёқманд киши бўлган.

 

Тарихий маълумотларга кўра, Соҳибқирон Амир Темур 1405 йил 18 февралда ҳозирги Қозоғистон ҳудудидаги Ўтрор шаҳрида вафот этган. Амир Темур вафоти аскарлар ўртасида парокандалик юз бермаслиги  учун маълум муддат сир тутилган ва 18 март куни саркарданинг жасади махсус ёғоч тобутда  Самарқандда Соҳибқироннинг ўз  фармонига биноан суюкли набираси учун қурилган Муҳаммад Султон мақбарасига келтириб дафн этилган.

 

Кейинчалик Мирзо Улуғбек даврида Соҳибқирон учун алоҳида мақбара қурилиши якунига етгач, жасад у ерга кўчирилади. Кейинчалик, бу мақбарада Мироншоҳ Мирзо, Шоҳрух Мирзо, Мироншоҳ Мирзо, Мирзо Улуғбек, Муҳаммад Султон сингари темурийлар, шунингдек, Соҳибқироннинг пири Мирсаид Барака  дафн қилинган.

 

1941 йилнинг апрель ойида чиқарилган, ЎзССР ҳукумати ва Компартияси Марказий Комитетининг Алишер Навоий юбилейи муносабати билан Самарқанддаги мақбараларда антропологик текширувлар олиб бориш  тўғрисидаги қўшма қарорига мувофиқ, ўша  йилнинг 16-21 июнь  кунлари Амир Темур ва темурийларнинг  қабри очилади. Мақбарадаги қазишмалар якунланиб, қабрлардан чиқариб олинган Амир Темур, Мироншоҳ, Шоҳрух, Улуғбек ва Муҳаммад Султонларнинг суяклари махсус қутиларда Тошкентга олиб кетилади. Антрополог М.М.Герасимов ушбу суякларга асосланиб, уларнинг ҳужжатли портретларини яратади.

 

1942 йилнинг охирларига келиб Амир Темур мақбарасидан қазиб олинган суяклар  ўрганиб бўлингач, қайтадан дафн этилади. Лекин қабрдан суяклар билан бирга чиқариб олинган Амир Темур  тобути, шунингдек темурийларнинг кафан қолдиқлари, Мирзо Улуғбекнинг либослари, марҳумларнинг мумиёланган тана аъзолари,  соч-соқоллари қайта жойига қўйилмайди.

 

Араб тарихчиси Ибн Арабшоҳ Амир Темурнинг  шерозлик усталар ясаган пўлат тобутда дафн этилгани ҳақида ёзиб қолдирган бўлса-да, бу маълумот нотўғри бўлиб чиқади. Тобут арча дарахти ёғочидан ясалгани маълум бўлади.

 

Тобут асрнинг 70 йилларида ЎзФА Археология институти ходими,  профессор А.Абдураззоқов раҳбарлигида реставрация қилинади  ва Самарқанд давлат музей-қўриқхонасига топширилади. Тобут 2009 йилгача Ўзбекистон маданияти тарихи давлат музейининг олдинги  биносида  экспозицияга қўйилади. Мазкур бино демонтаж қилингач, 2018 йилгача Афросиёб музейи ертўласида сақланади.

 

Ҳозирда тобут Самарқанддаги Ўзбекистон маданияти тарихи давлат музейи “Амир Темур мақбарасининг ўрганилиши тарихи” экспозициясида намойиш этилмоқда. Ушбу  тобутнинг қопқоғи ва тобут устига ёпилган газлама бўлаги “Самарқанд” давлат музей-қўриқхонаси фондида сақланади.

 

Рустам Иқбол