Путиннинг парадига “кўз тегди”
9 май куни Қизил майдонда ўтказиладиган ҳарбий парад бу йил бошқаларидан фарқли бўлиши мумкин. Расмий маълумотларга қараганда қизил майдондаги парад вақтида ҳарбий техникалар намойиш этилмайди, шунингдек, мобил алоқа чекланади, ҳатто алоқа тизимларининг айрим тармоқлари вақтинча ўчириб қўйилиши ҳам мумкин. Бу чоралар Кремлнинг оддий хавфсизлик чоралари эмас, балки сиёсатшунослар талқинидаги навбатдаги қўрқув аломатлари бўлиши мумкин.
Россия, 9 май ва Қизил майдонда ҳар йили ўтказиладиган ҳарбий парад. Бу йилги парад бошқаларидан фарқли бўлиши мумкин.
Расмий маълумотларга қараганда қизил майдондаги парад вақтида ҳарбий техникалар намойиш этилмайди, шунингдек, мобил алоқа чекланади, ҳатто алоқа тизмларининг айрим тармоқлари вақтинча ўчириб қўйилиши ҳам мумкин. Бу чоралар Кремлнинг оддий хавфсизлик чоралари эмас, балки сиёсатшунослар талқинидаги навбатдаги қўрқув аломатлари. Чунки Россия ҳукуматида кўзга кўринадиган баъзи ҳавотрли сигналлар чалина бошлади. Бугун сизларга мана шу сигналлар, 9 май атрофидаги сулҳ келишуви ва Кремлдаги ҳавотирлар ҳақида батафсил маълумот берамиз.
Жорий йилнинг 30 апрель куни Россия президенти Владимир Путин ва АҚШ етакчиси Доналд Трамп ўртасида кечган бир ярим соатлик телефон мулоқоти халқаро ҳамжамият диққат марказида бўлди. Кейинчалик маълум бўлишича, Москва Украинадаги фронт чизиғида Ғалаба байрами муносабати билан вақтинчалик ўт очишни тўхтатиш ташаббусини илгари сурган.
Вашингтон бу таклифни маъқуллаган бўлсада, Кремль деворлари ортида бу йилги байрамга тайёргарлик ўта эҳтиёткорлик ва пинҳона ҳадик руҳида кечмоқда.
Ҳар йили Қизил майдоннинг асрий тошларини титратиб ўтадиган оғир ҳарбий техникалар ва зирҳли машиналар карвони бу йил кутилмаганда “сафдан чиқарилди”. Мудофаа вазирлиги қарорига кўра, майдонда фақат пиёда қўшинлар колоннаси қадам ташлайди, айрим ҳарбий учоқлар парвоз қилади. Бу шунчаки парад форматининг ўзгариши эмас, балки тизим ичидаги чуқур хавотирнинг ташқи инъикосидир.
Бироқ ёпиқ муҳокамалар давомида маълум бўлишича, таклиф этилган номзодлар орасида асосан фронтда жанг қилган аскарлар эмас, балки фақат расмий равишда армияга алоқадор бўлган амалдорлар кўпчиликни ташкил этган. Белоусов бу рўйхатни мустақил шакллантиришга интилиб, ҳарбийлар манфаатини ҳимоя қилувчи янги сиёсий фигурага айланмоқда. Аммо Кириенко бунга қарши чиқмоқда.
Таниқли таҳлилчи Михаил Зигарнинг айтишича, бундай қарама-қаршилик Россия олий ҳокимиятида мисли кўрилмаган ҳолат ҳисобланади.
“Биринчи марта сайлов стратегияси ва рўйхатлар шакллантириш билан умуман шуғулланмаган шахс бу жараёнга аралашиб, ўзининг ортиб бораётган оммавий таъсирига таянмоқда”, дея изоҳ берган у.
Шу фон остида Владимир Путин мураккаб танлов олдида қолмоқда. Бир томондан, сайлов жараёнини назорат қилиш учун унга Кириенко керак. У Кремлнинг асосий сайлов стратеги ва энг нозик топшириқлар ижрочиси сифатида кўрилади.
Иккинчи томондан эса «ультра-ватанпарварлар» оқимининг янги юлдузи сифатида кўрилаётган Белоусов. Уни заифлаштириш армия ичидаги кайфиятига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.
Зиддият фақат мандатлар билан чекланмайди. Баҳслар Россияда жорий этилиши муҳокама қилинаётган, армиядан қочган ёки хизматдан бўйин товлаган шахсларга нисбатан қўлланиши мумкин бўлган “дезертирлар солиғи” атрофида ҳам авж олмоқда.
Андрей Белоусов ушбу солиқдан тушган маблағни уруш машинасига йўналтиришни талаб қилмоқда. Бироқ Молия вазирлиги ижтимоий портлашдан қўрқиб, тушумларни халққа тарқатишни таклиф этмоқда. Ҳозирча бу кураш қандай якунланиши номаълумлигича қолмоқда.
Россия Мудофаа вазирлиги "Улуғ Ватан урушида қозонилган ғалаба байрами шарафига сулҳ" эълон қилди. Вазирлик баёнотига кўра, ушбу тартиб 8 майдан 9 майгача амал қилиши керак. Шундан сўнг, Украина президенти Володимир Зеленский фронтда 5 майдан 6 майга ўтар кечаси бошланадиган "сукунат режими"ни эълон қилди.
"Украина томони ушбу намунага эргашади деб умид қиламиз", — дейилади Россия Мудофаа вазирлигининг Телеграмъдаги хабарида. Вазирлик президент Владимир Путиннинг қарорига таянмоқда.
Ушбу баёнотдан кўп ўтмай, Володимир Зеленский ижтимоий тармоқларда шундай ёзди:
Боиси, байрам арафасида Москвада хавфсизлик чоралари мисли кўрилмаган даражага кўтарилмоқда. 5, 7 ва 9 май кунлари пойтахт осмонида нафақат дронлар, балки ахборот оқими ҳам бўғилади. Барча турдаги мобил алоқа хизматлари чекланиши, СМС хабарлар йўллашнинг тўхтатилиши ва махсус “оқ рўйхат” тизимининг жорий этилиши Москвани виртуал блокадага яқин ҳолатга келтириб қўяди.
Кремлнинг ташқи дунёга кўрсатадиган бирлиги ортида жиддий сиёсий зилзилалар бошланди. Россия Мудофаа вазири Андрей Белоусов ҳамда президент администрацияси раҳбарининг ўринбосари, Кремлнинг “кулранг кардинали” Сергей Кириенко ўртасидаги зиддият энди ёпиқ эшиклар ортидан ташқарига сизиб чиқмоқда.
Можаро марказида — сентябрь ойида кутилаётган Давлат Думаси сайловлари ва фронтдан қайтган ҳарбийларнинг сиёсий ҳокимиятга кириб келиш масаласи турибди. Чунки Россия президенти Владимир Путин “Ягона Россия” партияси рўйхатида Украинага қарши уруш қатнашчилари учун 150 та кафолатланган ўрин ажратишни ваъда қилган эди.
"Бугунги кунга қадар Россия ижтимоий тармоқларида эълон қилинаётган жанговар ҳаракатларни тўхтатиш усуллари бўйича Украинага бирорта ҳам расмий мурожаат бўлмади".
"Биз инсон ҳаётини ҳар қандай юбилейни нишонлашдан кўра беқиёс даражада катта қадрият деб ҳисоблаймиз. Шу муносабат билан, 5 майдан 6 майга ўтар кечаси соат 00:00 дан бошлаб сукунат режими эълон қиламиз. Ҳозирги вақтдан бошлаб сукунат режими кучга киргунига қадар уни таъминлаш реал имкониятдир. Биз кўрсатилган вақтдан бошлаб жавоб тариқасида ҳаракат қиламиз", — дея қўшимча қилди Украина етакчиси.
Зеленский кўрсатилган вақт қайси минтақага тегишли эканига аниқлик киритмади.
Россия Мудофаа вазирлиги ўз баёнотида, шунингдек, Украина президентининг Ереванда ўтган Европа сиёсий ҳамжамияти саммитидаги сўзларига ишора қилди ва буни "айнан 9 май куни Москвага зарба бериш таҳдидлари" деб талқин қилди.
"Россия 9 май куни Москвада ҳарбий техникасиз парад ўтказилишини эълон қилди. Агар бу содир бўлса, кўп йиллардан буён илк бор улар ҳарбий техникани олиб чиқишга қурби етмаётганини ва Қизил майдон узра дронлар учиб ўтишидан қўрқаётганини кўрсатади", — деди душанба куни Зеленский.
Сулҳ ҳақида хабар берар экан, Россия Мудофаа вазирлиги бир вақтнинг ўзида "Киев режими ғалабанинг 81 йиллигини нишонлашни тўхтатиш мақсадида ўзининг жиноий режаларини амалга оширишга уриниш қилса", "Киев марказига ялпи ракета зарбаси" бериш билан таҳдид қилди.
Зеленский ушбу баёнотга шама билан муносабат билдирди: "Агар Россия Мудофаа вазирлиги Украинанинг хайрихоҳлигисиз Москвада парад ўтказа олмайман деб ҳисобласа, демак, Россия раҳбарлари урушни якунлаш учун реал қадамлар ташлайдиган вақт келди".
Ўтган ҳафтада Россия Мудофаа вазирлиги "ҳозирги тезкор вазият муносабати билан" парадда ҳарбий техника иштирок этмаслигини маълум қилган эди. 2022 йилда Россиянинг Украинага бостириб кириши бошланганидан бери илк бор 9 май куни Қизил майдондаги парадда ҳарбий техника қатнашмайди. Бунинг ўрнига пиёда колонналар ва авиация гуруҳларининг иштироки режалаштирилган.
Кейинчалик Кремлда парадда техника йўқлигини "террорчилик хавфи" ҳамда сана "юбилей бўлмагани" билан изоҳлашди.
Украина ташқи ишлар вазири Андрей Сибига Россия ташаббусини ғарбий ҳамкорларга гўёки «конструктивлик»ни кўрсатишга қаратилган «пиар-акция» ва манипуляция деб атади. У Украинанинг тинчлик саъй-ҳаракатларига содиқлигини ва шартсиз ўт очишни тўхтатишга тайёрлигини бир неча бор билдирганини қўшимча қилди.
Апрель ойи бошида Путин православларнинг Пасха байрами муносабати билан сулҳ буйруғини берган эди. Ўшанда ўт очишни тўхтатиш 11 апрель соат 16:00 дан 12 апрель якунига қадар эълон қилинганди. Кейинчалик ҳар икки томон бир-бирини ўт очишни тўхтатиш тартибини кўплаб марта бузганликда айблади.
Ўтган йили ҳам Путин 9 май муносабати билан 72 соатлик ўт очишни тўхтатиш режимини эълон қилган эди. Украина Россия президентининг таклифини расман қабул қилмаган. Киев ўт очишни тўхтатиш уч кунлик эмас, балки камида 30 кун давом этиши кераклигини таъкидлаган эди.
Путин томонидан эълон қилинган бир томонлама сулҳ бошланганидан кўп ўтмай, Украина расмийлари Россия армиясини фронт чизиғида ўт очишни тўхтатиш тартибини юзлаб марта бузганликда айблади. Россия Мудофаа вазирлиги ҳам Украина сулҳга амал қилмаётганини билдирган эди.
Словакия бош вазири Роберт Фитсо 9 май куни Москвадаги парадда иштирок этмайдиган бўлди. У фақат Россия президенти Владимир Путин билан қисқа учрашув ўтказишни режалаштирмоқда.
Фитсонинг айтишича, у “1945 йилда Қизил Армия томонидан амалга оширилган озодлик учун миннатдорлик” белгиси сифатида ёдгорлик пойига гул қўйишни режалаштирмоқда.
У, шунингдек, Европа Комиссияси томонидан қораланган Россияга бориш қарорига “Мен ўзимни қандайдир виждон азоби уйғонадиган вазиятга тушиб қолишимга йўл қўймайман”, - дея изоҳ берган.
Аввалроқ Эстония, Литва ва Латвия Словакия бош вазири учун ўз ҳаво ҳудудларини ёпишини маълум қилган эди. Бунга жавобан Фитсо Россияга ташриф буюриш учун муқобил йўл топишга ваъда берган. Шундан сўнг Чехия Словакия бош вазирининг Москвага ташрифи учун ўз ҳаво ҳудудидан фойдаланишга рухсат берган эди.
Маълумот учун, 2025 йилда Москвадаги 9 май парадида 27 та давлат раҳбари, жумладан, Хитой, Беларус, Куба, Венесуэла, Словакия ва Сербия етакчилари иштирок этган эди. Ўшанда Латвия, Эстония, Литва ҳукуматлари Роберт Фитсо ва Сербия президенти Александр Вучичнинг самолётларини ўз ҳудудидан ўтказишни рад этган эди.
