Дунё
|
07 Август 19:45
1334
Дунё
|
07.08.2021, 19:45
1334

“Толибон”: у қандай ҳаракат?

Сўнгги ойларда Афғонистон ҳукумати ва “Толибон”лар ўртасида тўқнашувлар авж олиши ортидан Афғонистон масаласи яна кун тартибига чиқди. Ҳозирги кунда Афғонистоннинг энг йирик ҳарбий-сиёсий кучларидан бири бўлган  “Толибон”  мамлакатнинг катта қисмини ўз назоратига ола бошлади. Шу ўринда савол туғилади: “Толибон”лар кимлар, ҳаракат қачон вужудга келган ва у қандай қилиб Афғонистондаги энг йирик кучлардан бирига айланган? Қуйида шу саволларга жавоб излаймиз.

 

 

“Толибон”нинг вужудга келиши

1979 йилда собиқ Иттифоқнинг Афғонистонга қўшин киритиши мамлакатни пароканда ҳолатга келтирди. Афғонистонда чет эл қўшинларига қарши кураш бошланди. Мамлакатда вазият кескинлашиши ортидан кўплаб афғонистонликлар ватанини тарк эта бошлади. Уларинг катта қисми Покистонга йўл олди. Натижада Покистон собиқ Итифоққа қаршилик кўрсатаётган афғонларнинг таянч нуқтасига айланди. Бу ерда кўплаб ҳарбий-ўқув базалари вужудга келди.Ана шу қочқинлар ва ўқув базалари асосида “Толибон”нинг бўлажак аъзолари тарбияланди, дейиш мумкин.

 

“Толибон” — “толиб”, яъни мадраса ўқувчиси сўзининг кўпликдаги шакли бўлиб, ҳаракатнинг дастлабки аъзоларини айнан мадраса талабалари ташкил этган. Уларнинг кўпчилиги қочқинлар лагерида вояга етган ёшлардан иборат эди. Бундан ташқари ҳаракат таркибида Покистон пуштунлари ҳам бўлиб, улар ҳам мадраса талабалари ҳисобланишган.

 

“Толибон” сиёсий ҳаракат сифатида 90 йиллар бошида шакллана бошлади. Ҳаракатнинг кўплаб аъзолари Совет Иттифоқи қўшинларига қарши урушда иштирок этган, тажрибали жангчилар эди. “Толибон” аъзоларининг мутлақ кўпчилигини камбағал қишлоқ аҳолиси ташкил этади. Шу сабабли ҳаракатнинг қишлоқ жойларда мавқеи анча баланд бўлган.

 

Баъзи сиёсий доираларда “Толибон”га Покистон разведкаси томонидан тузилган ва бошқариладиган ташкилот сифатида қаралади. Расмий Кобул ҳозир ҳам Покистонни ҳаракатни қўллаб-қувватлашда айблайди. Албатта, “Толибон”нинг шаклланишида Покистон ролини инкор этиб бўлмайди. Биринчидан, ҳаракат аъзоларининг мутлақ кўпчилиги Покистонда вояга етган. Иккинчидан, уларга ҳарбий билим ва кўникмаларни асосан Покистон армия ва разведкаси зобитлари беришган. Кейинчалик аниқланишича, “Толибон”нинг айрим ҳарбий қисмларига Покистоннинг истеъфодаги зобитлари бошчилик  қилишган. Шунингдек, “Толибон” мафкурасига Покистоннинг айрим уламолари ва диний мактабларининг таъсири катта бўлган.

 

Айримлар “Толибон”га пуштунларнинг миллатчи ташкилоти сифатида қарайди. Ҳақиқатдан ҳам унинг таркибида пуштунлар кўпчиликни ташкил этади. Ҳаракат асоси ва раҳбарияти ҳам пуштунлардан иборат бўлган. Лекин кейинчалик унинг таркиби бошқа миллат ва ёлланма жангчилар ҳисобига кескин ўзгарди.

 

“Толибон” ҳокимиятининг ўрнатилиши

 

“Толибон” ҳаракати дастлаб Афғонистонликларнинг катта қисми томонидан қўллаб-қувватланди. Ҳатто 1992-1996 йилларда Афғонистон Президенти бўлган Бурҳониддин Раббоний  ҳам “Толибон” га ҳайрихоҳлик билдириб, уни “афғон миллий ҳаракати”, деб баҳолади. Лекин кейинги воқеалар ривожи бунинг аксини намоён қилди.

 

1994 йилнинг октябрида ”Толибон” дастлабки ҳарбий ҳаракатларини бошлади. Орадан бир ой ўтиб, “Толибон”нинг 1 ярим минг кишилик қўшини Афғонистоннинг энг йирик шаҳарларидан бири бўлган Қандаҳорни эгаллади. Қандаҳор ҳаракатнинг норасмий пойтахтига айланади.

 

1995 йилнинг баҳорида эса Ҳиротни эгаллаб, Эрон билан чегарани тўла ўз назоратига олди. 1996 йилда  Кобул ҳам эгалланди ва Афғонистондаги ҳокимият “Толибон” қўлига ўтди.

 

             Ҳаракат бошқаруви

 

“Толибон” ҳокимиятни эгаллагач, мамлакатда шариат қоидалари асосида яшай бошлади. Ҳаракат ўзининг янгиликларга ва илм-фан ютуқларига қаршилиги билан ажралиб турган. Мамлакатда радио, телевидение, телефон ва, ҳатто, шаҳмат ҳам тақиқланди. “Толибон” аёлларнинг ҳуқуқларини чеклаб қўйди. Аёлларнинг таълим олиши ман этилди, улар кўчага фақат ўз турмуш ўртоғи кузатувида чиқиши лозим эди, акс ҳолда аёвсиз калтакланарди. Бундан ташқари “Толибон” ҳукмронлиги даврида Афғонистон халқаро терроризмнинг асосий базасига айланди, шунингдек мамлакатда гиёҳванд моддалар ишлаб чиқариш бир неча баробар кўпайди. Буларнинг бари Афғонистоннинг халқаро майдонда обрўини тушириб юборди.

 

“Толибон” нақадар қудратли бўлмасин, мамлакатдаги фуқаролар урушини тўхтата олмади. Афғонистон шимолида “Толибон”га қарши собиқ дала қўмондонларининг бирлашган қўшинлари (“Шимолий альянс” номи билан машҳур)  қаттиқ қаршилик кўрсатди. Ҳаракат Афғонистондаги шусиз ҳам оғир вазиятни янада мураккаблаштирди. Мамлакатдаги ижтимоий-иқтисодий ҳаёт бутунлай издан чиқди.

 

2001 йил 11 сентябрдаги Нью-Йоркдаги терактлар “Толибон”га қарши кенг қамровли ҳарбий амалиёт бошланишига олиб келди. Ҳаракат дунё ҳамжамиятининг халқаро террорчиларни мамлакатдан чиқариб юбориш ва ҳарбий базаларни тугатиш талабини бажармади. Шундан кейин АҚШ ва НАТО қўшинлари ёрдамида Шимолий Альянс “Толибон”ни мамлакатдан суриб чиқарди ҳамда янги ҳукумат тузилди.

 

Шундан кейин 20 йил давомида ҳаракат доимий равишда чет эл қўшинлари ва Афғонистон ҳукуматига қарши уруш олиб борди. Бу даврда “Толибон” маълум ўзгаришларга учради. Биринчидан, ҳаракат радикал гуруҳдан қандайдир маънода сиёсий партияга айланди. Албатта бу том маънодаги сиёсий партия эмас. Шундай бўлса-да, унинг ўзгаргани аниқ эди. Буни Сенат Раиси ўринбосари Содиқ Сафоев ҳам алоҳида қайд этган.

 

Иккинчидан, “Толибон” аввалгидек қўшни мамлакатлар билан душманлик муносабатларини сақлашдан манфаатдор эмас. Ҳаракат сўнгги уч йилда дунё ва минтақанинг барча йирик кучлари билан музокаралар ўтказди ва мулоқотга тайёрлигини маълум қилди.

 

Шунингдек, баъзи мутахассислар, жумладан, Россия Федерацияси Президентининг Афғонистон бўйича  махсус вакили Замир Кабулов “Толибон” ИШИДнингАфғонистонда кенг ёйилмаслигида муҳим ўрин тутади, деб ҳисоблайди.

 

“Толибон” ҳозир ҳам Афғонистондаги энг йирик кучлардан бири саналади. Буни эътиборга олмаслик мумкин эмас. Шу боис мамлакатдаги сиёсий мулоқот жараёнларига “Толибон”ни ҳам жалб этиш Афғонистонда тинчлик ўрнатилишининг муҳим шартидир.

 

Жаҳонгир Қўзиев