Хитой аҳолисининг қариши ва камайиши: бунинг дунё иқтисодиётига таъсири қандай?
Хитойда аҳоли қариб, туғилиш даражаси пасаймоқда. Натижада Ҳиндистон аҳоли сони бўйича Хитойни ортда қолдирди.
2023 йил январь ойида Хитой дунёдаги энг кўп аҳоли яшайдиган давлат мақомини йўқотди. Бутунжаҳон популяция шарҳи маълумотларига кўра, 2022 йил охирида Ҳиндистон аҳолиси 1,417 млрд кишини ташкил этди, бу Хитойдагидан 5 миллионга кўп. Бу йўқотишлар Хитойда биринчи марта кузатилаётгани йўқ. 1959–1961 йиллар бошидаги катта очарчиликдан кейин ҳам хитойликлар сони камайганди.
Аҳолиси 1950 йилдан бери миллиард кишига кўпайган Ҳиндистонда ҳам муаммолар бор. Айни пайтда мамлакат аҳолисининг деярли ярми 30 ёшгача бўлган ёшлардир, меҳнат бозорида иш ўринлари етарли эмас. Нима учун Ҳиндистон етакчиликни қўлга киритди, Хитой эса аксинча? Ҳар икки давлатнинг иқтисодий ривожланиши демографик ўзгаришлар билан қандай боғлиқ?
БМТ ҳисоботига кўра, Ҳиндистон 2023 йилда дунёдаги энг тез ривожланаётган иқтисодиётга эга бўлади. Мамлакат динамик ўсиш суръатларини кўрсатмоқда: ЯИМ 2006 йилдаги кўрсаткичдан уч баробарга ўсди. Бу йил мамлакат сармоядорларни тобора кўпроқ жалб қилмоқда — 2022 йил декабрь ойида Ҳиндистон фонд бозори рекорд даражага кўтарилди. Бу халқаро инвестиция фондлари ва трансмиллий корпорацияларнинг Хитойдан чиқиб кетиши фонида юз берди.
Ривожланган Ғарб мамлакатларида асосий истеъмолчилар беби-бумерлар ҳисобланади, чунки улар бутун умр ишлаб, мустаҳкам капитал олишга муваффақ бўлишди. Хитойда “бир оила, бир бола” ташаббуси бироз бошқача тенденцияни келтириб чиқарди.
Хитой жамиятидаги асосий қадриятлардан бири оила бўлиб, унинг маркази қоида тариқасида битта бола атрофида айланади. Бу нафақат бобо-бувилар, дадалар ва оналарнинг барча ғамхўрлигини, балки, одатда болаларга инвестиция қилинадиган оилавий жамғармаларни ҳам ҳисобга олади. Шу сабабли Хитойда кекса авлод вакиллари капиталга эга бўлишига қарамай, бу пул брендларга болалар орқали келади ва ёшлар ҳали ҳам асосий истеъмолчилар, ва энг муҳими, тенденциячилардир. Гарчи электрон тижорат ривожланиши, истеъмол қилиш қулайлиги ва тезлиги, шунингдек, аҳолининг тез қариши билан вазият аста-секин ўзгариб бораётган бўлса ҳам.
2020 йилда дунё миқёсида 65 ёшдан ошганлар улуши 9,3 фоизни ташкил этган бўлса, Хитойда бу кўрсаткич 14,2 фоизни ташкил этди. Ушбу кўрсаткич бўйича мамлакат дунёда 63-ўринни эгаллади. Японияда 65 ёшдан ошганлар улуши 28,4 фоиз, Италияда 23,3 фоиз, Португалияда 22,8 фоиз.
Тадқиқодчиларга кўра, Хитой аҳолисининг қариши дунёга таъсир қилади, чунки глобал таъминот занжирлари ушу давлат иқтисодиётига жуда боғлиқ. Қаришнинг салбий таъсири нафақат Хитой учун, балки бутун сайёра учун огоҳлантиришдир. Чунки Пекин таъминот занжирининг «ядроси» саналади. Келгуси бир неча йил ичида ХХР 70 миллион ишчи кучини йўқотади. Демак, бу глобал таъминот занжири учун катта зарба, деб тушунтирди экспертлар.
Ўзгаришлар молиявий бозорлар ҳолатига ҳам таъсир қилади, чунки Хитойда юқори даражадаги жамғармалар глобал бозорларни қўллаб-қувватлайди. Хитой сайёрадаги энг юқори шахсий жамғарма ставкаларидан бирига эга ва кўплаб чакана инвесторлар ўз пулларини у ерга, шу жумладан, пенсия жамғармаларига инвестиция қилишади.
