Istanbulda 2030 yilda hozirgidan dahshatli zilzila sodir bo‘lishi mumkin
Olimlar shahardagi qurilishlar seysmik barqaror emasligini aytishmoqda.
Tadqiqotchilar Turkiyaning yaqin yillarda vayronkor silkinish kamida yana bir marta bo‘lishini bashorat qilmoqdalar - va bugungi kunda 15 million aholiga ega Istanbul tabiiy ofatdan aziyat chekishi mumkin. Olimlar uzoq vaqtdan beri xavf haqida ogohlantirmoqdalar - ammo shahardagi nazoratsiz qurilishlar to‘xtatmayapti. Mutaxassislar mahalliy hokimiyat organlari bunga qarshi ko‘rayotgan tayyorgarligidan nihoyatda norozi.
Istanbul texnika universiteti qoshidagi Yevroosiyo geofanlar instituti direktori bo‘lgan professor Okan Tuysuz 2006- yilda bu haqda aytib o‘tgan.
"Bu muqarrar haqiqat", - degan o‘sha paytda professor "The Guardian" gazetasiga bergan intervyusida.
Olim yaqin yillarda Istanbul hududida kuchli zilzila sodir bo‘lish ehtimolini shunday baholagandi:
"Biz kuchini bilamiz. Biz joyni bilamiz. Bu qachon sodir bo‘lishini aniq bilmaymiz. Ammo 2030 yilgacha Istanbulda 7,6 magnitudali zilzila sodir bo‘lish ehtimoli 65 foiz. Va buning ehtimoli juda yuqori", — degandi u.
So‘nggi o‘n yarim yil ichida olimlar xavotirli prognozni tasdiqlovchi yana ko‘plab hisob-kitoblarni nashr etishdi (ehtimollik 35 dan 95% gacha, muddat 2045 yilgacha, magnitudasi "7,0 dan yuqori"). Zilzila ko‘lamini bashorat qilish bilan nafaqat turk tadqiqotchilari, balki AQSH Geologiya xizmati, Italiya, Fransiya, Yaponiya va hatto xalqaro sug‘urta kompaniyalari mutaxassislari ham shug‘ullangan.
Gap shundaki, shaharning geografik joylashuvi Istanbul va Yevroosiyo tektonik plitalarining tutashgan joyida, Marmar dengizi ostidan oqib o‘tuvchi Shimoliy Anadolu yorig‘idan 15-20 km janubda joylashgan. Bu seysmik xavfni oldindan belgilab beradi. Yoriq bo‘ylab plitalarning harakatlanishi ko‘p asrlar davomida katta zilzilalarga olib keldi. So‘nggi 500 yil ichida Istanbulda katta hajmdagi tabiiy ofatlar olti-yetti marta sodir bo‘lgan.
Shaharda oxirgi marta 1999 yilda dahshatli zilzila yuz bergandi. O‘shanda yer silkinishi episentri Istanbuldan 90 kilometr sharqdagi Izmitda bo‘lgan. Hodisa oqibatida 17 ming kishi halok bo‘lgandi. 1939 yildan beri Turkiyada 7.0 magnitudadan baland 7-yer silkinishi edi.
Bashorat qilingan zilzila shaharning o‘zida sodir bo‘lishi va oqibatlari avvalgilariga qaraganda ancha kattaroq bo‘lishi mumkin. Istanbul shahar meriyasi tomonidan 2020 yilda seysmologlar ko‘magida tayyorlangan hisobotdan kelib chiqqan holda, barcha 39 shahar tumanlari tabiiy ofat oqibatlaridan turli darajada taʼsirlanadi. Vayronagarchilikning eng katta xavfi metropolning Yevropa qismida, Marmar dengizi qirg‘oqlari yaqinida bo‘ladi.
Professor Tuysuz aytgan eng yomon ssenariyga ko‘ra, Istanbul hududining 40 foizi falokat zonasida bo‘ladi va shaharga uriladigan sunami balandligi yetti metrga yetadi.
Istanbul meriyasining 2021 yilda taqdim etilgan yana bir hisobotida qayd etilishicha, 7,5 magnitudali zilzila natijasida 209 mingga yaqin bino to‘liq yoki qisman vayron bo‘lishi mumkin (shaharda jami 1,16 million bino mavjud). Bu uch millionga yaqin mahalliy aholining uysiz qolishiga olib keladi. Maxsus xavf zonasida, mutaxassislarning fikriga ko‘ra, 2000 yilgacha qurilgan ko‘p qavatli binolar bugungi kunda olimlar aytayotgan seysmik xavfni hisobga olmagan holda bunyod etilgan. Istanbulda o‘n minglab shu kabi inshootlar mavjud.
So‘nggi yillarda shaharda qurilish faol olib borilmoqda. Ammo Rasmiylar o‘nlab yillar davomida mumkin bo‘lgan ofatga tayyorgarlik ko‘rish bo‘yicha o‘z rejalarini bajarmayapti.
Mutasaddilarning xatti-harakatlari yuzasidan mutaxassislar tomonidan haligacha ko‘plab shikoyatlar bor. Shaharda kamida so‘nggi 15 yil davomida, birinchi navbatda, yangi muhojirlarni joylashtirish uchun tartibga solinmagan rivojlanish amalga oshirilgan. Xavf shundaki, Istanbulning hamma aholisi ham yaqinlashib kelayotgan falokat g‘oyasiga ko‘nikishga tayyor emas.
Ko‘pchilik bunday istiqbolni fatalistlar deb bilishadi. Shu bilan birga, Istanbulda, elementlarga qarshilik ko‘rsatish uchun profilaktika choralarini ko‘rayotgan faol aholi ham bor – ular barcha ehtiyot choralarini ko‘radilar va hatto binolardan favqulodda chiqish yo‘llarini to‘sib qo‘ygan mashinalarni qidirib ko‘chalarni patrul qiladilar.
