Odamlar “G‘alaba” so‘zini eshitish uchun radio tinglagan
Bugun, 7 may — radio kuni.
1941 yilning 22 iyun tongida xalqimizning tinch hayoti izdan chiqdi. O‘sha kuni ko‘chalarga o‘rnatilgan radiokarnaylar “Urush boshlandi”, degan sovuq va dahshatli xabarni tarqatdi. Urushning og‘ir davri boshlandi.
“Vnimaniye, govorit Moskva! Peredayem vajnoye pravitelstvennoye soobщyeniye... Nashe delo pravoye! Vrag budet razbit! Pobeda budet za nami!” — Yuriy Levitanning rus tilidagi ovozi yangraganidan ko‘p o‘tmay radiokarnaylardan Hamid G‘ulom yoki Turob To‘laning “Toshkentdan gapiramiz. Hukumatning muhim xabarini eshittiramiz” degan ovozlari yangrardi. Shu tariqa radio frontda yuz berayotgan voqea-hodisalarni tezkorlik bilan ommaga yetkazishda eng qulay aloqa vositasiga aylandi. “Masofa bilmaydigan va qog‘ozsiz gazeta” degan nomga sazovor bo‘ldi. Aslida radio O‘zbekistonda 1924 yildan boshlab faoliyat yuritayotgandi. Ammo urush yillarida uning roli oshdi. Shu davrda O‘zbekiston radiosi uchun yangi sahifa ochildi.
Toshkent radiosi Moskva inforbyurosining tezkor xabarlarini, Oliy bosh qo‘mondon buyruqlarini, frontdagi askar va zobitlarning qahramonliklarini, front ortida mehnat qilayotgan zahmatkashlar faoliyati haqida muntazam ravishda maʼlumotlar berib turdi. O‘sha yillarda radiojurnalistlar ruscha xabarlarni zudlik bilan o‘zbekchaga tarjima qilib xalqqa yetkazib turdilar. Suronli urush yillarida radio uzoq qishloqlarga front xabarlarini yetkazardi. Radio yetib bormagan aholi punkti deyarli yo‘q edi. Amerikalik shoira Jozefina Preston Pibodi haqli ravishda radioni “fikrlarning havo bo‘shlig‘i orqali tarqalishi” deb taʼriflagandi.
Radio odamlarni g‘alabaga ruhlantirdi. Bir so‘z bilan aytganda Ikkinchi jahon urush davrida radio sharaf bilan sinovdan o‘tdi.
U vaqtlarda hozirgidek yozish jihozlari yo‘q edi. Radioda bevosita muloqotlar bo‘lardi. Yozuvchi va shoirlar, ziyolilar, turli korxonalarning xodimlari, qishloq xo‘jalik mehnatkashlari, sanʼatkorlar Radio uyiga kelib to‘g‘ridan to‘g‘ri chiqish qilishar, frontdagi o‘zbekistonliklarning qahramonliklari, mehnat jamoalarida qo‘lga kiritilayotgan yutuqlar haqida gapirishardi. Shu tariqa xalq frontda o‘zbek o‘g‘lonlari ko‘rsatayotgan qahramonliklaridan xabardor bo‘lardi. Radiodagi chiqishlar tufayli davriy matbuotning asosi bo‘lmish publitsistikaga “jon kirdi”. U vaqtlarda nafaqat uzoq qishloqlarga, balki yirik shaharlarga ham gazeta o‘z vaqtida yetib bormagani bois radio asosiy axborot manbai bo‘lib qolgandi. Bundan tashqari, radioda axborotdan tashqari adabiyot namunalari ham o‘qilardi.
Radiotinglovchilarning takliflariga binoan radioda frontdan kelgan xatlar bilan bir qatorda frontga yo‘llangan maktublar ham o‘qib eshittirilardi. O‘sha yillarda respublikaning barcha shaharu qishloqlaridan va hatto frontdan maktublar oqib kelardi.
“Radioga maktub”ni butun xalq tinglardi. Maktublarda xalqning, askarlarimizning dushmanga bo‘lgan nafrati aks etardi va g‘alabaga undardi. Urush yillarida radioga minglab xat kelgani aytiladi. Ayni shu xatlar tufayli urush vaqtida oila aʼzolarni yo‘qotib qo‘ygan insonlar bir-birlarini topishdi.
Shunisi eʼtiborliki, Moskva radiosi ham o‘zbekistonliklarning maktublarini front uchun o‘zbek tilida o‘qib eshittirgan vaqtlar ham bo‘lgan. Frontdagi g‘alabalar haqidagi xabarlarni radio orqali eshitgan har bir inson o‘zida yo‘q xursand bo‘lardi. Shuni taʼkidlash kerakki, qo‘shinlarning har bir g‘alabasi uchun, har bir egallangan shahar uchun Moskvadan salyut berilardi. Ana o‘sha g‘alaba salyutlarining ovozlari ham radiodan berilgan.
Xalqimiz radio ovozi bilan uyquga ketib, radio ovozi bilan uyg‘onardi. Fashistlarning xiyonatkorona bostirib kirishi borasidagi xabar radio orqali berilganidek dushman ustidan qozonilgan g‘alaba xabari ham butun mamlakatda o‘rnatilgan radiokarnaylar orqali yangradi.
“Urush boshlandi” degan sovuq xabardan “G‘alaba” degan quvonchli xabar yangragan radiodan 1418 kun davomida minglab ham quvonarli, ham qayg‘uli xabarlar tarqatildi. Shaharlarni vaqtincha tashlab ketish, Leningrad qamalini yorib o‘tish, Moskva yaqindagi ilk keng qamrovli janglar, Volga bo‘yidagi g‘alaba, Kurskda fashistlarning yakson qilinishi va nihoyat Reyxstag ustiga tikilgan bayroq haqidagi xabarlar radio orqali tarqatilgandi. Aynan G‘alaba so‘zini eshitish uchun ham odamlar radioni tinglagani bor gap.
Sharofiddin To‘laganov
