To‘qayev Putinni Ukraina urushini to‘xtatishga chaqirdi (Tahlil)
To‘qayev Putin bilan uchrashuvda Ukrainadagi urushni to‘xtatishga chaqirdi. To‘qayev buni qanday epladi?
Joriy yilning 25-iyul kuni Qozog‘iston prezidenti Qosim-Jo‘mart To‘qayev Rossiya rahbari Vladimir Putin bilan uchrashib, Ukrainadagi urushni to‘xtatishga chaqirdi. Rossiyaning eng yaqin ittifoqchilaridan biri bo‘lgan davlat rahbari nega bunday chaqiriq bilan chiqdi? Rossiyaga nisbatan bunday murojaat yoki chaqiriq Kreml tomonidan iliq kutib olinmasligini yaxshi bilar edi.
Rossiya va Qozog‘iston o‘rtasidagi munosabat
Putin va To‘qayev o‘rtasidagi mazkur voqeaga nazar tashlashdan oldin ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar haqida gapirilganda yodda tutish kerak bo‘lgan muhim masalalar bor.
Birinchidan, Qozog‘iston Rossiya bilan 7 644 kilometr uzunlikdagi chegaraga ega. Bu dunyodagi eng uzun quruqlik chegarasi hisoblanadi. Bunday holatda Rossiyaga nisbatan Qozog‘iston tashqi siyosatini baholashda geografik omilni chetda qoldirib bo‘lmaydi.
Bundan tashqari, Rossiyadagi ayrim o‘rta bo‘g‘in siyosatchilar va jamoat arboblari Qozog‘istonning ichki til siyosatini muntazam tanqid qilib kelmoqda. The Moscow Times nashrining yozishicha, ular mamlakatning Rossiya bilan chegaradosh shimoliy hududlariga nisbatan deyarli yashirilmagan hududiy da’volarni ilgari surmoqda. Ukrainadagi urush qanday boshlanganini eslaydigan har qanday inson uchun bunday bayonotlarni e’tiborsiz qoldirish qiyin.
Yana bir muhim jihat shundaki, Qozog‘iston iqtisodiy jihatdan ham Rossiya bilan juda yaqin bog‘langan. Shu omillarni hisobga olganda, Qozog‘iston uchun tajribali diplomat To‘qayev eng yaxshi biladigan yo‘lni tanlashdan boshqa chorasi yo‘q. U Rossiya bilan muvozanatni saqlab turishi kerak. Uning vazifasining muhim qismi Yevropa, AQSh, Xitoy va xalqaro siyosatga ta’sir ko‘rsatuvchi boshqa yirik markazlar bilan iqtisodiy hamda diplomatik aloqalarni saqlab qolishdan iborat.
So‘nggi yillarda xalqaro siyosat tobora beqarorlashib borayotgan bo‘lsa-da, davlatlar oxir-oqibat o‘z milliy manfaatlarini birinchi o‘ringa qo‘yadi. To‘qayev nima uchun bunday bayonot berganini tushunishning eng yaxshi yo‘li esa pul oqimiga, ya’ni iqtisodiy manfaatlarga qarashdir.
Qozog‘iston dunyodagi eng yirik o‘nta neft ishlab chiqaruvchi davlatdan biri hisoblanadi. Mamlakat ishlab chiqarayotgan neftning qariyb 80 foizi Kaspiy quvur konsorsiumi (CPC) orqali eksport qilinadi. CPC Qozog‘iston neftini eksport qilishning asosiy yo‘li bo‘lib, undan Yevropa va AQShning yirik xalqaro neft kompaniyalari ham foydalanadi. Ukraina dronlari Rossiyaning energetika infratuzilmasiga zarba berayotgan bir paytda, Qozog‘iston ham bir necha bor bu mojaroning salbiy oqibatlarini boshdan kechirdi. CPC infratuzilmasiga yetgan zarar mamlakatning asosiy eksport yo‘lagidan foydalanish imkoniyatini cheklamoqda.
Faqatgina o‘tgan oy davomida konsorsium uch marta faoliyatini to‘xtatishga majbur bo‘ldi. Eng so‘nggi uzilish 30-iyul kuni qayd etildi.
To‘qayev Putinga nima degan?
Qozog‘istonda shunday darajadagi boshqa eksport yo‘lagi mavjud emas. Shu sababli soha mutaxassislari qayta-qayta yuz berayotgan uzilishlar mamlakatni neft qazib olish hajmini kamaytirishga majbur qilayotganini ta’kidlamoqda. Asosiy eksport yo‘li muntazam uzilib turgan bir paytda, To‘qayev Putinga yoqmasligini bilgan fikrini qanday shaklda yetkazgani e’tiborga loyiq.
Nutqning tuzilishiga qaraganda, To‘qayev o‘zi yaxshi biladigan diplomatik usuldan foydalangan. U tanqidni “maqtov sendvichi” deb ataladigan usul ichiga joylashtirdi: avval maqtov, keyin tanqid, oxirida esa yana maqtov. Bu usul og‘ir haqiqatlarni suhbatdoshga yumshoqroq yetkazish uchun qo‘llaniladi. Bu ataylab qilinganmi yoki tasodifmi — buni bilish qiyin. Putin buni qanday qabul qilgani ham noma’lum. Ammo nutqqa yaqinroq nazar tashlasak, bu usul aniq ko‘zga tashlanadi.
Nutqining birinchi qismida To‘qayev ikki davlat o‘rtasidagi asosiy hamkorlik yo‘nalishlarini sanab o‘tdi. Jumladan, Qozog‘istonning birinchi atom elektr stansiyasi Rossiya tomonidan qurilishi haqida gapirdi. Bu loyiha va uning pudratchisi mamlakat ichida tanqid qilinayotganiga qaramay, u bu masalani alohida ta’kidladi.
Diplomatik tilni oddiy tilga tarjima qiladigan bo‘lsak, To‘qayev avval Putinning xizmatlarini e’tirof etib, so‘ng asosiy masalaga o‘tish uchun ehtiyotkor kirish so‘zini aytdi. Shundan so‘ng u Qozog‘iston Ukrainadagi urushdan chetda emasligini ochiq aytdi. Aniqrog‘i, u energiya tashish bugungi dunyodagi eng muhim masalalardan biri ekanini ta’kidlab, urushning iqtisodiy oqibatlari Ostonani endi e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydigan darajada tashvishga solayotganini anglatdi.
To‘qayev Yevropa va AQShdan ushbu mojaro yuzasidan turli “signallar” olganini ham aytdi. Bu xalqaro hamkorlarning iqtisodiy yo‘qotishlariga ishora bo‘lishi mumkin. Chunki CPC loyihasida Rossiya va Qozog‘iston bilan bir qatorda AQSh, Buyuk Britaniya, Germaniya va Italiya kompaniyalari ham aksiyador hisoblanadi.
E’tiborga molik jihatlardan yana biri shundaki, To‘qayev mojaro haqida gapirar ekan, Kreml uzoq vaqt ishlatgan "maxsus harbiy operatsiya" iborasini emas, balki "urush" atamasini qo‘lladi. Bundan tashqari, u bu fuqarolar urushi emasligini, balki ikki mustaqil davlat o‘rtasidagi urush ekanini alohida ta’kidladi. Bu esa Putinning Ukraina mustaqil davlat va alohida madaniyat emasligi haqidagi qarashlarini rad etuvchi muhim siyosiy signal edi.
“Biz Qozog‘istonda doimo Ukraina xalqiga, uning madaniyati va tiliga hurmat bilan qaraganmiz. Bizning fikrimizcha, bu mojaroning asl mohiyati ko‘pchilik uchun, jumladan, biz uchun ham to‘liq tushunarli emas”, degan To‘qayev.
Shundan keyin u tanqid ohangini yumshatgandek bo‘lib, front chizig‘i bo‘ylab urushni muzlatish g‘oyasini ilgari surdi. Nutq yakunida esa vositachilik qilish haqidagi takliflarni rad etganini aytib, Putin va "buyuk rus xalqi" bu masalani o‘zlari hal qila olishiga ishonch bildirdi.
Endi esa asosiy savollar tug‘iladi. Putin bu gaplarni oldindan bilganmidi? Bu bayonot Qozog‘iston yoki To‘qayevning o‘zi uchun qanday oqibatlarga olib kelishi mumkin?
Ehtimol, To‘qayev Putinni bu mavzuni ko‘tarishi haqida oldindan ogohlantirgandir. Biz biladigan yagona narsa shuki, Putin bundan mamnun ko‘rinmadi. Ertasi kuni Rossiya Harbiy-dengiz floti harbiylari bilan uchrashuvda Putin g‘alabaning muhimligi haqida uzoq gapirdi, biroq urushni muzlatish masalasini umuman tilga olmadi. Kreml matbuot kotibi Dmitriy Peskov esa Kiyevning pozitsiyasini hisobga olganda To‘qayevning taklifi amalga oshishi mumkin emasligini bildirdi.
Bu To‘qayev o‘z nutqini Putin bilan kelishmaganini anglatadimi? Katta ehtimol bilan — yo‘q. Bu To‘qayev Putinning noroziligini oldindan hisobga olmaganini anglatadimi? Ehtimol, unday emas. Bu To‘qayevning Kreml ritorikasidan birinchi marta chekinishi emas.
2022-yilda Rossiyada bo‘lib o‘tgan tadbirda u o‘zini “Donetsk xalq respublikasi” va “Lugansk xalq respublikasi” deb atovchi tuzilmalarni to‘laqonli davlatlar emas, balki kvazi-davlat tuzilmalari deb atagan edi. Shuningdek, Qozog‘iston BMT Nizomida belgilangan hududiy yaxlitlik tamoyillarini qo‘llab-quvvatlashini, hatto bu tamoyil ayrim hollarda xalqlarning o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqidan ustun turishini ta’kidlagan.
O‘sha paytda ham, bugungidek, uning bayonotlari asosan “xorijiy agent” sifatida faoliyat yuritayotgan mustaqil rus ommaviy axborot vositalari tomonidan jasoratli siyosiy qadam sifatida baholangan.
Shu bilan birga, To‘qayev avvalo siyosatchi va professional diplomat ekanini unutmaslik kerak. Prezident bo‘lishidan oldin u BMTning Jenevadagi bo‘linmasi bosh direktori lavozimida ishlagan. Shu sababli uning bayonotlarini hissiyot ta’sirida aytilgan fikrlar deb baholash qiyin.
Unda nega aynan hozir va nima uchun Kremlga ochiqchasiga qarshi chiqdi?
Bunga javob mafkurada emas, balki real siyosatdadir. Ukrainadagi urushning Qozog‘iston iqtisodiyotiga ta’siri endi uni sukut saqlab boshqarish mumkin bo‘lmagan darajaga yetdi.
To‘qayev shuni ko‘rsatdiki, agar Qozog‘istonning hududiy yaxlitligi yoki iqtisodiy manfaatlari xavf ostida qolsa, u eng yaqin ittifoqchisiga ham diplomatik usulda, hatto uning ko‘ziga tik qarab bo‘lsa ham, o‘z pozitsiyasini ochiq bayon qilishga tayyor.
