Ўзбекистонда камбагалликни қисқартириш ва янги ижтимоий ҳимоя модели шакллантириш тажрибаси
2024-йилда бошланган “Камбагалликдан фаровонлик сари” дастури 600 мингдан ортиқ оилани қамраб олди.
2017 йилдан буён Президент Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида мамлакатда иқтисодиётни либераллаштириш ва ижтимоий фаровонликни кучайтиришга қаратилган кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. 2023 йилги Конституцияда Ўзбекистон “ижтимоий давлат” сифатида белгиланган бўлиб, фуқароларнинг бандлиги ва камбагалликни камайтириш давлат сиёсатининг устувор йўналишига айланди. “Ўзбекистон – 2030” стратегияси доирасида 2026 йилгача камбагаллик даражасини ярмига қисқартириш мақсади белгиланган.
Янги ташкил этилган Миллий ижтимоий ҳимоя агентлиги ва “Инсон” марказлари орқали 2023 йилга келиб 2,3 миллиондан ортиқ эҳтиёжманд оилаларга ёрдам кўрсатилди — бу 2017 йилга нисбатан тўрт баравар кўпдир. Пенсия ва нафақа миқдорлари реал ҳисобда 1,5 бараварга ошган.
Маҳаллий даражада фаолият юритаётган “Инсон” марказлари фуқароларга барча ижтимоий хизматларни “бир дарча” тамойили асосида тақдим этади. Шунингдек, ногиронлиги бўлган ва кексаларга парвариш зарур бўлган шахслар учун ягона электрон реестр жорий этилган. Ушбу тизимда 17 800 нафар фуқаро рўйхатдан ўтган бўлиб, уларнинг ҳолати ҳар чоракда қайта баҳоланади.
Халқаро ҳамкорлар, хусусан Жаҳон банки бу ислоҳотларни фаол қўллаб-қувватлаб келмоқда. 2018–2021 йилларда 2,1 миллиард долларлик кредитлар ажратилган, 2024 йилда эса “ИНСОН” лойиҳаси доирасида 100 миллион доллар миқдорида қўшимча маблағ йўналтирилди. Лойиҳанинг мақсади — 50 дан ортиқ ижтимоий хизмат марказларини ташкил этиш ва 50 минг нафар ногирон, кексалар ҳамда болаларни қамраб олишдир.
2024 йил 1 ноябрдан бошлаб “Камбагалликдан фаровонлик сари” дастури ишга туширилди. Дастур доирасида оилаларга етти йўналишда ёрдам кўрсатилмоқда: барқарор бандлик, таълим, соғлиқни сақлаш, ижтимоий хизматлар, уй-жой шароитини яхшилаш, маҳалла инфратузилмасини ривожлантириш ҳамда давлат билан тўғридан-тўғри мулоқот.
Бугунги кунда 600 мингдан ортиқ оила 1,3 миллион ижтимоий хизматдан, 2,2 миллион тиббий хизматдан фойдаланди.
Давлат хусусий секторни ҳам жараёнга жалб этмоқда — 76 фоиз парвариш хизматлари ҳозирда нодавлат ташкилотлар томонидан кўрсатилмоқда. 2030-йилга бориб ижтимоий хизматлар билан йиллик 3 миллион фуқаро қамраб олинади, уларнинг камида 30 фоизи хусусий сектор ҳиссасига тўғри келади.
Самарадорлик жиҳатидан, дастурга киритилган оилаларнинг ўртача даромади 9 ойда деярли икки баравар ошди — 174 минг сўмдан 338 минг сўмга. 73 минг оила илк бор расмий ишга эга бўлди, 150 минг оила камбагалликдан чиқди.
Оилалар “қизил”, “сариқ” ва “яшил” тоифаларга ажратилган бўлиб, бу ёндашув манзилли ёрдам ва барқарорликни таъминлайди. Шунингдек, ногиронлиги бўлган болалар учун кунлик парвариш хизматлари, кексалар учун “Фаол ҳаёт сари қадам” дастури йўлга қўйилди.
Паст даромадли оилалар фарзандлари учун таълим харажатларининг 90 фоизигача давлат томонидан қопланади. 2025 йилда 125 минг бола имтиёзли тартибда мактабгача таълим муассасаларига қабул қилинди.
Натижада, Ўзбекистоннинг ижтимоий ҳимоя модели нафақат моддий ёрдамни, балки бандлик, даромад ва инсон капитали ривожини рағбатлантирувчи тизим сифатида шаклланмоқда.
