Саудия собиқ разведка расмийси АҚШдан ёрдам сўрамоқда
Саудия Арабистонининг собиқ разведка расмийси Саъд ал-Жабрий бир пайтлар қиролликнинг энг сирли инсонларидан бири эди. Бугун эса у Канадада сургунда, қиролликнинг де-факто ҳукмдори Валиаҳд шаҳзода Муҳаммад бин Салмон билан кескин қарама-қаршиликка учрамоқда.
Саудия Арабистонининг собиқ разведка расмийси Саъд ал-Жабрий бир пайтлар қиролликнинг энг сирли инсонларидан бири эди. У миллиардлаб долларлик хавфсизлик лойиҳаларини бошқарган, халқаро терроризмга қарши операцияларни режалаштирган ва АҚШ Конгресси аъзолари орасида ҳам ҳурмат қозонган эди.
Бугун эса у Канадада сургунда, қиролликнинг де-факто ҳукмдори Валиаҳд шаҳзода Муҳаммад бин Салмон билан кескин қарама-қаршиликка учрамоқда. Шаҳзода уни коррупцияда айбламоқда. Давлатга қарашли Сакаб Сауди Ҳолдинг Сомпанй Канадада унга қарши даъво очган — улар Жабрий 5 миллиард доллардан ортиқ маблағни ўзлаштирган деб даъво қилмоқда. Суд жараёни келаси йилда бошланиши кутилмоқда.
АҚШ судидан ёрдам сўров
Ал-Жабрий яқинда АҚШнинг Виржиния штатидаги федерал судга мурожаат қилиб, собиқ америкалик хавфсизлик амалдорларини унинг ҳимоясида қатнашишга мажбур қилишни сўради. Унга кўра, бу ишда АҚШ расмийларининг гувоҳлиги, у ўзлаштирганликда айбланаётган маблағлар аслида террорчиликка қарши операцияларни молиялаш учун сарфланганини исботлашга ёрдам беради.
Бироқ бу сўров АҚШ ва Саудия ўртасидаги нозик сиёсий паллада янгради. Чунки Трамп маъмурияти ҳозирда Яқин Шарқда барқарорликни таъминлашда Саудия Арабистонини асосий иттифоқчи сифатида кўради. Шу ойда шаҳзода Муҳаммаднинг Вашингтонга сафари ҳам режалаштирилган.
Собиқ иттифоқдошдан душманга
Ал-Жабрий аввалроқ собиқ валиаҳд шаҳзода Муҳаммад бин Наефнинг яқин ёрдамчиси бўлган. У 2015 йилда лавозимидан бўшатилган ва 2017 йилда мамлакатни тарк этган — ўша пайтда бин Салмон ҳокимиятни ўз қўлига тўлиқ олган эди.
Шундан сўнг ал-Жабрий шаҳзодани ўлдиришга уриниш ва болаларини гаров сифатида тутиб туришда айблади. У 2018 йилда Канадага юборилган “қотиллар гуруҳи” ўзини йўқ қилишга уриниб, 2020 йилда эса унинг икки вояга етган фарзанди Риёзда ҳибсга олинганини даъво қилган.
Жабрийнинг айтишича, коррупция бўйича даъволар — аслида сиёсий қасос ва танқидчиларни, жумладан 2018 йилда Истанбулда ўлдирилган Вашингтон Пост журналисти Жамал Хашоғчини жим қилиш кампаниясининг бир қисмидир.
2021 йилда АҚШ разведкаси бу қотилликни бин Салмоннинг розилиги билан амалга оширилганини билдирган эди.
Саудия ҳукумати бу хулосаларни кескин рад этди ва Жабрийнинг фарзандлари “пул ювиш” каби жиноятлар учун ҳибсга олинганини билдирди. Шаҳзода адвокатлари эса Жабрийни “халқаро қочқин” деб атаб, у айбловлардан чалғитиш учун бу ҳикояларни тўқиб чиқарганини айтмоқда.
Суд ишлари ва “давлат сири” тўсиқлари
Ҳар икки томон ҳам бир-бирини судга берган, бироқ махфийлик сабабли ишлар секин юрмоқда. 2020 йилда Жабрий Вашингтонда бин Салмонни “Канададаги суиқасдга уринишни буюрганликда” айблаб судга берган, аммо суд шаҳзоданинг дипломатик иммунитети сабабли ишни рад этган.
Саудиянинг Сакаб компанияси эса Жабрийни Канадада ва кейинроқ АҚШнинг Массачусетс штатида судга берди, унинг активларини музлатиш талаб қилинган. Аммо АҚШ ҳукумати бу ишда “давлат сирларини ҳимоя қилиш ҳуқуқини” (стате сесретс привилеге) ишга солганидан сўнг, иш тўхтатилди.
Эндиликда ал-Жабрий Виржиния судидан яна шу масалада ёрдам сўрамоқда — у собиқ АҚШ хавфсизлик амалдорларини гувоҳликка чақиришни истайди, ҳатто бу айрим махфий маълумотларнинг ошкор бўлишига сабаб бўлса ҳам.
Мутахассислар фикри
Юридик экспертлар бу сўров қондирилиш эҳтимоли пастлигини айтишмоқда. Аммо бу ҳолат “давлат сири” механизмининг ортиқча ва сиёсий мақсадда қўлланиши ҳақида баҳсларни яна жонлантирди.
“Давлат сири ҳимояси жарроҳлик асбоби каби нозик восита бўлиши керак, аммо кўпинча у болға каби ишлатилади”, — деди Филаделфия университети Жеффрей Вагле.
Сўнгги ўн йилликларда АҚШ ҳукумати бу ҳуқуқдан тобора кенгроқ фойдаланмоқда, судлар эса бу қарорларни кам ҳолларда танқид қилади. Натижада айрим ишлар “махфийлик баҳонасида” ёпилиб кетади.
Канада Бош прокурори ҳам Жабрийнинг ишига аралашган — у махфий ҳужжатларни кўриб чиқиш учун рухсат сўраган. Канада суди йил охиригача бу далиллар судда тақдим этилиши мумкин ёки йўқлиги бўйича қарор чиқаради.
Жабрийнинг Виржиния судига тақдим этган аризасида (биринчи бўлиб СоуртВатч томонидан эълон қилинган) АҚШ Адлия департаменти бу сўровга қарши чиқишини билдирган. Улар бу ҳимоя “давлат сири”га зид бўлишини айтган. Департамент ҳам, Жабрийнинг ва Сакабнинг адвокатлари ҳам изоҳ бермаган.
“Махфийлик вақт ўтиши билан ўзгаради”
Американинг халқаро ҳуқуқ бўйича нуфузли олимларидан бири Ингрид Брунк бу масалага изоҳ берар экан, Жабрийнинг аввалги уринишлари муваффақиятсиз бўлганини тан олди, бироқ Виржиниядаги суд бу сафар масалага жиддий ёндашиши кераклигини айтди.
“Ахборотнинг махфийлиги вақт ўтиши билан ўзгаради. Лекин, АҚШ суди: ЪБу Массачусетсда рад этилган, аммо биз Канададаги иш учун рухсат берамизʼ, деб айтишини тасаввур қилиш қийин”, — деди Брунк.
