18+ — бу мақола ҳамма учун эмас!
Омма учун маърифат улашиши керак бўлган ОАВ бугун аудиторияга нима бермоқда?
Яқинда ижтимоий тармоқда бир рекламага кўзим тушиб қолди. У эркаклар жинсий қувватини оширувчи дори воситаси (ёки биологик фаол қўшимча) ҳақида эди. Видеороликда қайнона-қайнота, уларнинг уйланган ўғли ва келини ўртасидаги суҳбат тасвирланган. Сюжетда куёвнинг онаси ўғлининг қуввати йўқлигидан, шунинг учун ҳам кўп ухлаётганидан нолийди. Отаси эса ўғлига жинсий қувватни оширувчи маҳсулотни унинг онаси ва турмуш ўртоғи ёнида очиқдан-очиқ тавсия қилади. Куёв бола ҳам ҳеч нарсага тушунмагандай “бу нима”, деб сўраб қўяди. Отаси унинг саволига жавобан “буни ичсанг, кейин биласан нималигини” деб мийиғида кулиб қўяди.
Тўғри, дори воситаси (биологик фаол қўшимча) эркаклар учун ҳақиқатдан фойдалидир. Айнан ўша маҳсулот сабаб инсонлар саломатлиги тикланиб, узоқ йиллар фарзанд кутган оилалар ниятига ҳам етгандир. Лекин уни сотиш ва даромад топиш мақсадида оиладан ташқарига чиқмайдиган парда ортидаги гапларни реклама ролигида оммавий равишда намойиш қилиш уятмасми? Устига-устак, ўзбек оилаларида ота ўғлига жинсий қувватни оширувчи маҳсулотни аёллари ёнида тавсия бериши қанчалик мантиқли?
Бу биргина ҳолат. Афсуски, шу каби дори воситалари (биологик фаол қўшимчалар) рекламаси сўнгги пайтларда босма нашрлардан тортиб телевидение ва радиогача, ҳатто интернетда жуда кўпайиб кетди. Уларнинг тури ва номи шу даражада хилмахилки, қайси бирига ишонишни билмай қоласан киши. Айрим муаммоси бор эркаклар эса ўз дардини шифокорга айтишдан уялиб, реклама қилинаётган маҳсулотларни кўр-кўрона қабул қиляпти. Шифокорларнинг таъклидлашича, баъзи эркаклар қувватни оширувчи маҳсулотларни нотўғри ёки бемаслаҳат қабул қилиши оқибатида турли жинсий касалликлар орттириб олмоқда.
Ҳамма гап бунда эмас. Асосий муаммо шу каби маҳсулотларнинг телевидение ва радио каби воситаларда ҳамда ”prime-time” вақтларда намойиш қилиниши. Ахир, уларни омма кўради, омма ичида эса вояга етмаган болалар, ҳали турмуш қурмаган ёшлар ҳам бор. Тасаввур қилинг: кечки дастурхон атрофида телевизор томоша қилиб оилавий нонушта қиляпсиз. Бирдан реклама блоги бошланиб, эркаклар жинсий қувватини оширувчи маҳсулотлар ёхуд аёлларнинг шахсий гигиеник воситалари намойиш қилинди. Бу турдаги рекламани Сиз-у биз ота-онамиз ёнида ёки фарзандларимиз билан бирга бемалол томоша қиламизми?
Ана энди айрим ёзувчи ва олимларнинг телевидениедаги рекламалар ҳақида фикларини эшитинг
“Мен кўрмоқчи бўлган кино, спектакл, кўрсатувларни кўролмасам, унинг ўрнига бир ёқимтойгина қизнинг: “Эркаклик кучингизни тикланг ва аёлингизни хурсанд қилинг” деган “насиҳат”ини эшитиб ўтирсам! Теледастурлар – йўлига, аслида ит эгасини танимайди.
Дардимга ҳеч қанақа лактавита, ҳеч қанақа ламиналайфлару седана ёғлари фойда қилмади. Ўзимизнинг поликлиникага чиқдим. Врач ресепт ёзиб берди. Мана шу сўзлар ёзилган экан: “Ўзбекистон телевидениесини икки ой кўрмай туринг, отдай бўп кетасиз”.
Айтганини қилган эдим, ёшим 70 дан ошган бўлса ҳам, ўзимни 25 яшар йигитдай сезяпман. Соғлом бўлай десангиз сиз ҳам мендан ўрнак олинг”, — деганди бир пайтлар Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими, ёзувчи Шароф Бошбеков.
“Телевизорда аёлларнинг ўзлари ҳам гапиришга истиҳола этадиган шахсий гигиена воситаси тинмай реклама қилиняпти. Дастурхон атрофида ўтирган беш ёшли болакай “Ая, бу нима?” деб сўрайди. Онаси нима деб жавоб беришни билмай, ўзини эшитмаганга солиб, гапни айлантиради.
“Клиникамизда эркакларнинг жинсий касалликликлари, жинсий заифлик, муддатидан олдин бўшалиш, аёлларнинг...” – буёғини айтиш учун одамнинг бети камида без бўлиши кераг-ов! Ҳой, биродарлар биз қаердан яшаяпмиз. Ўзбекнинг хонадонида ота-она, қайнота-қайнона, ўғил-келинлар, набиралар жамулжам бўлиб овқатланади, суҳбатлашади, маданий дам олади. Оила аъзолари бирга телевизор кўриш, радио эшитишдан ҳам безиллаб қолди!
Ўзбекистон телерадиокомпанияси раҳбарларига аччиқ, аммо очиқ таклифимиз: шаҳвоний рекламаларга ишқингиз тушиб қолган бўлса, илтимос, фақат ўз оилангиз даврасида кўринг! Халқнинг пешона теридан йиғилган бюджет маблағлари ҳисобига тайёрланадиган телекўрсатув, радиоешиттиришларга ҳаром-харишни аралаштирманг! Агар бу рекламаларга талабгор кўп бўлса, алоҳида реклама канали очинг!”, — дея фикр билдирган журналист Тўғаймурод Ортиқов.
“Реклама тўғрисида”ги Қонуннинг айрим моддалари вояга етмаган болаларга бағишланган. Хусусан, 16-моддада “болаларни уларнинг соғлиғига зарар етказувчи ахборотдан ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунчиликда назарда тутилган ҳолларда ахборот маҳсулотини ёш таснифини кўрсатмасдан реклама қилиш” мумкин эмаслиги кўрсатиб ўтилган. Шунингдек, 17-моддага кўра, “вояга етмаганлар олиши ёки истеъмол қилиши тақиқланган товарларни вояга етмаганлар учун мўлжалланган телеканалларда, телекўрсатувлар ва радиоешиттиришларда реклама қилиш тақиқланади”.
Ҳужжатда айнан биз юқорида келтириб ўтган маҳсулотлар рекламасига чеклов қўйилмаган. Лекин бу тадбиркор одоб-ахлоқ доирасидан четга чиқиб, турли хил кўринишда рекламалар тайёрлаш ва уни оммавий равишда тарғиб қилиши керак дегани эмас. Телевидениеда намойиш этилаётган ҳар бир кино, кўрсатув, мусиқий клиплар ва ҳатто рекламалар бола тарбиясига таъсир қилади. Шундай экан, аёл ва эркаклар учун мўлжалланган маҳсулотларни алоҳида тор доирада, мақсадли аудитория учун мослаб реклама қилинса, мақсадга мувофиқ бўлади.
Жавоҳирбек ТУРСУНОВ
