Нима учун Россия Украина энергетик инфратузилмасини йўқ қила олмади?

 

Россия армияси бир неча ойдан бери мунтазам равишда Украина энергетикаси объектларини ўққа тутиб, мамлакатни иссиқлик ва электр энергияси билан таъминлайдиган тизимларни ўчириб қўйишга ҳаракат қилмоқда ва Украина Қуролли кучларини электр станцияларини ҳимоя қилиш учун ўқ-дориларни сарфлашга мажбур қилмоқда. Шунга қарамай, энергия тизими ишлашда давом этмоқда, бироқ Бош вазир Денис Шмигал “дам олишга ҳали эрта” дея огоҳлантирмоқда. Сўнгги тўрт ой давомида мамлакат энергетика тизими 13 марта ракета ҳужумига ва 15 марта дрон ҳужумига дош берди.

 

Ҳарбий ҳаракат бошланганидан кейин Украинада ишлаб чиқариш қувватлари анча камайди: электр станцияларининг бир қисми Россия томонидан босиб олинган ҳудудларда ёки хавфли даражада фронт чизиғига яқин жойлашган. Яна бир қисми вайрон бўлган ёки шикастланган. Аммо муаммо фақат қувватнинг етишмаслигида эмас. Агар тармоқнинг ўзи йўқ қилинса, баъзи аҳолига энергия йэтказиб бериш имконсиз бўлиб қолади.

 

Шу сабабли энергетиклар истеъмолни чеклашлари керак, яъни режалаштирилган (вақт ва муддат ҳақида олдиндан огоҳлантириш) ёки бир неча соат давомида электр энергиясини фавқулодда ўчириш лозим.

 

Режалаштирилган чекловлар қуйидагича содир бўлади: биринчидан, Укренерго мавжуд қувватларни ҳисобга олган ҳолда энергия тақсимлаш тизимининг минтақавий операторлари учун лимитларни тақсимлайди. Кейин операторлар аниқ ҳудуд ва қайси вақт давомида ўчиришни ҳал қилишади. Тўғри, энергетиклар кўпинча олдиндан эълон қилинган жадвалларга риоя қилмайдилар. Кутилмаган ҳужумлар ҳамда тиклаш ишлари жадвалга ҳам таъсир қилади. Бундай узилишлар  “урушнинг фаол босқичи тугагунига қадар” давом этади.

 

2022 йилнинг кузида Россия қуролли кучларининг Украина энергетика инфратузилмасига ҳужумлари кескин кучайди. Қрим кўпригидаги портлашдан сўнг, 8 октябрь куни Мудофаа вазирлиги “махсус ҳарбий операция” бош қўмондони ўзгарганини эълон қилди.

 

Икки кундан сўнг Россия армияси Украинанинг деярли бутун ҳудудини оммавий ўққа тутди ва янги бош қўмондон мамлакатнинг энергетика секторига зарба беришда давом этди. Ушбу ҳужумларнинг мақсади Украина ҳаво мудофаасини ҳам йўқ қилиш эди: Россия армияси Украина Қуролли кучларини зенит-ракета тизимларининг муҳим қисмини фронтдан олиб ташлашга ва ўқ-дориларини ракеталарга қарши курашиш учун сарфлашга мажбур қилди.

 

Шу вақт ичида Украина расмийлари ва энергетика компаниялари вакиллари иш ташлашлар оқибатлари ҳақида мунтазам равишда расмий баёнотлар беришди, аммо энергия объектларига қанчалик жиддий зарар етказилгани ҳақида жуда кам маълумот беришди.

 

Оммавий ўққа тутилган даврда Украина ҳақиқатан ҳам зулматда қолди, лекин тўлиқ эмас.

 

Фақат бир марта — 23 ноябрь куни Россиянинг йирик ракета зарбасидан кейин Украинанинг барча ҳудудларида фавқулодда ўчиришлар содир бўлди, деб хабар берди «Укренерго». Ўша куни кечқурун республиканинг 24 та ҳудудидан 11 тасида электр таъминоти тўлиқ таъминланди, қолганларида эса бир неча соат ёки сезиларли узилишлар билан қайта тикланди. Бу Украина тарихида унутилмас кун бўлиб қолди.

 

Россия армиясининг ноябрдаги ҳужумидан кейин Украина атом электр станциялари ташқи қувватни йўқотди. Станцияларда автоматик хавфсизлик механизмлари ишлади, атом электр станцияси фавқулодда иш режимига ўтди: дизель генераторлари станцияларнинг ўз эҳтиёжларини қувват билан таъминлади. Украина атом саноатининг 40 йиллик тарихида биринчи марта мамлакатдаги барча атом электр станциялари энергия тизимидан бутунлай узилди.

 

Шу билан бирга, ядровий ишлаб чиқариш Украина учун энергия таъминотининг асосий манбайи ҳисобланади. Мамлакатда жами тўртта атом электр станцияси мавжуд бўлиб, уларда жами 15 та реактор ўрнатилган. Атом электр станцияларининг энг каттаси Запорожье ҳисобланади. Бу Европадаги энг йирик атом электр станцияси бўлиб, урушдан олдин унинг ҳиссаси Украинада ишлаб чиқарилган электр энергиясининг чорак қисмига тўғри келган. Россия қўшинлари станцияни март ойи бошида эгаллаб олишган, сентябрда унинг иши тўхтатилган, бироқ вақти-вақти билан Украина тармоғидан ўз эҳтиёжлари учун қувват олишда давом этган.

 

Агар Запорожье АЭС Украинани тўлиқ қувват билан ишлаётган энергия билан таъминлашда давом этса, тақчиллик бўлмайди, деди «Укренерго» раҳбари Владимир Кудритский. Қолган учта атом электр станцияси 2021 йилдагидек электр энергияси ишлаб чиқаришнинг 55 фоизини ташкил этди.

 

2023 йил январь ойидан бошлаб МАГАТЭнинг доимий миссиялари Украинадаги барча ишлаётган атом электр станцияларида, шунингдек, ядро хавфсизлигини назорат қилувчи Чернобил АЭСда ишлай бошлайди. Украинанинг ядровий хавфсизлик бўйича бош давлат инспектори Олег Кориковнинг тушунтиришича, ҳар гал станциялар авариявий ўчириш режимига ўтганда авариялар хавфи ортади. Масалан, баъзи ускуналар ишламаётгани ёки ходимлар хатога йўл қўйгани сабабли.

 

Украинада ишлаб чиқариш бўйича иккинчи турдаги авлод бу — иссиқлик электр станциялари (ИЭС) ва комбинацияланган иссиқлик электр станциялари. Иккинчиси нафақат электр энергиясини ишлаб чиқаради, балки марказлаштирилган иситишни ҳам таъминлайди. 2021 йили Украина электр энергиясининг қарийб 30 фоизи уларда ишлаб чиқарилган. ИЭСларнинг улуши қанча экани ҳозирча ошкор этилмаган.

 

ИЭСларнинг ишлаши энергетика тизимининг узлуксиз ишлаши учун жуда муҳим: атом электр станцияларидан фарқли равишда улар энергия ишлаб чиқаришни тезда ошириши ёки мувозанатни сақлаш учун камайтириши мумкин. Тўғри, уларда ишлаб чиқариладиган электр энергияси қимматроқ, чунки уни ишлаб чиқариш учун газ ва кўмир ишлатилади, сўнгги бир йил ичида дунё бўйлаб бу маҳсулотларнинг нархлари сезиларли даражада ошди. 2023 йил январь ойи ҳолатига кўра, Украинада 24 та ЧП ва ИЭС блоклари ишламоқда. Украина Энергетика вазирлиги маълумотларига кўра, иссиқлик ишлаб чиқаришнинг 50 фоиздан кўпроғи “шикастланган  ёки ишғол қилинган”.

 

Жорий қишда Украина энергетика тизимидаги танқислик ўртача 25-30 фоиз даражасида бўлган, вақти-вақти билан 40 фоизгача кўтарилган. Аммо электр қуввати етишмаслигидан ташқари, шикастланган тармоқларнинг сиғими билан боғлиқ муаммо ҳам бор – уларни қайта тиклаш учун вақт керак.

 

Вайрон бўлган подстанцияларни тиклаш, ва шу билан бирга, ускуналар захирасига эга бўлиш учун камида 70 та трансформатор керак бўлади. Бундан ташқари, уларни сотиб олиш ва ўрнатиш тахминан бир йил давом этади — бунинг учун 200 миллион доллар зарур.

 

Украина энергетика тизимида Совет давридан бери энг кучли трансформаторлар қўлланилмоқда, деди Харченко. Ҳар бирининг оғирлиги 200 тоннага яқин ва бир неча миллион долларга тушиши мумкин. Европада Украина тармоғига мос келмайдиган паст қувватли трансформаторлар қўлланади ва битта керакли трансформаторни ишлаб чиқариш бир йилгача давом этиши мумкин. Баъзида бундай қурилмаларни постсовет мамлакатларининг эски захираларида топиш мумкин. Масалан, 2023 йилнинг январь ойида 1980 йилда қурилган улкан автотрансформатор бошқа ускуналар қаторида Литва томонидан Украинага топширилди.

 

Бундан ташқари, рус ҳужумларидан кейин инфратузилмани тиклаш учун нафақат катта трансформаторлар, балки бошқа турдаги компонентлар ва ускуналар ҳам талаб қилинади. Энди улар бутун дунёдан — Европадан, АҚШдан, Қозоғистондан, Бирлашган Араб Амирликларидан ва ҳатто Янги Зеландиядан Украинага кўчирилмоқда. Энергия ёрдамининг муҳим қисми бензин ва дизель ёнилғиси билан ишлайдиган генераторлардир. Улар нафақат квартиралар ва уйларни энергия билан таъминлаш, балки клиникалар ва шифохоналар, хизмат кўрсатиш соҳаси ва ҳатто саноат корхоналари иситишга ёрдам беради.

 

2022 йилнинг  11 ойида Украинага 354 000 та генератор келтирилди.

 

Инфратузилманинг вайрон бўлиши туфайли Украина аҳолиси мунтазам равишда нафақат ёруғлик ва алоқа, балки иссиқлик ва сув таъминотисиз қолмоқда. Чунки марказлаштирилган тизимларнинг ишлаши ҳам электр энергиясини талаб қилади. Агар бу тизимлар узоқ вақт давомида қувватсиз қолса, қувурлар музлаб қолиши мумкин, бу эса эриш пайтида фалокатга олиб келади.

 

Ўчиришлар қанчалик тез-тез содир бўлиши ва улар қанча давом этиши ҳақида умумий маълумот йўқ.

 

Зарбаларнинг таъсири туфайли 2023 йил учун иқтисодий прогноз сезиларли даражада пасайган. Таҳлилчиларга кўра, Украина ялпи ички маҳсулотининг ўсиши 5 фоиз ўрнига  энди  6 фоиз қисқариши кутилмоқда. Энергияга зарба бериш фақатгина иқтисодиётга таъсир қилаётгани йўқ. Украина қуролли кучлари генерали Валерий Залужний бу украиналикларнинг руҳиятига ҳам зарба беришга уриниш эканлиги ҳақида гапирди.

 

“Аммо рус армиясининг бу режаси ҳам иш бермаганга ўхшайди”, — дея қўшимча қилди генерал.

 

Ўққа тутилиш оқибатларини камайтириш мақсадида украиналик энергетиклар ҳар бир янги ҳужумга яхшироқ тайёргарлик кўришга ҳаракат қилмоқда.

 

Масалан, энди ҳаво ҳужуми сигнали ишга тушганда, фавқулодда вазиятлар тизимлари электр таъминотини вақтинча ўчириб қўяди ва таъмирчилар тармоқлар ва инфратузилмани тезлаштирилган суръатларда тиклайди.