Истанбулда 2030 йилда ҳозиргидан даҳшатли зилзила содир бўлиши мумкин
Олимлар шаҳардаги қурилишлар сейсмик барқарор эмаслигини айтишмоқда.
Тадқиқотчилар Туркиянинг яқин йилларда вайронкор силкиниш камида яна бир марта бўлишини башорат қилмоқдалар - ва бугунги кунда 15 миллион аҳолига эга Истанбул табиий офатдан азият чекиши мумкин. Олимлар узоқ вақтдан бери хавф ҳақида огоҳлантирмоқдалар - аммо шаҳардаги назоратсиз қурилишлар тўхтатмаяпти. Мутахассислар маҳаллий ҳокимият органлари бунга қарши кўраётган тайёргарлигидан ниҳоятда норози.
Истанбул техника университети қошидаги Евроосиё геофанлар институти директори бўлган профессор Окан Туйсуз 2006- йилда бу ҳақда айтиб ўтган.
"Бу муқаррар ҳақиқат", - деган ўша пайтда профессор "The Guardian" газетасига берган интервьюсида.
Олим яқин йилларда Истанбул ҳудудида кучли зилзила содир бўлиш эҳтимолини шундай баҳолаганди:
"Биз кучини биламиз. Биз жойни биламиз. Бу қачон содир бўлишини аниқ билмаймиз. Аммо 2030 йилгача Истанбулда 7,6 магнитудали зилзила содир бўлиш эҳтимоли 65 фоиз. Ва бунинг эҳтимоли жуда юқори", — деганди у.
Сўнгги ўн ярим йил ичида олимлар хавотирли прогнозни тасдиқловчи яна кўплаб ҳисоб-китобларни нашр этишди (эҳтимоллик 35 дан 95% гача, муддат 2045 йилгача, магнитудаси "7,0 дан юқори"). Зилзила кўламини башорат қилиш билан нафақат турк тадқиқотчилари, балки АҚШ Геология хизмати, Италия, Франция, Япония ва ҳатто халқаро суғурта компаниялари мутахассислари ҳам шуғулланган.
Гап шундаки, шаҳарнинг географик жойлашуви Истанбул ва Евроосиё тектоник плиталарининг туташган жойида, Мармар денгизи остидан оқиб ўтувчи Шимолий Анадолу ёриғидан 15-20 км жанубда жойлашган. Бу сейсмик хавфни олдиндан белгилаб беради. Ёриқ бўйлаб плиталарнинг ҳаракатланиши кўп асрлар давомида катта зилзилаларга олиб келди. Сўнгги 500 йил ичида Истанбулда катта ҳажмдаги табиий офатлар олти-етти марта содир бўлган.
Шаҳарда охирги марта 1999 йилда даҳшатли зилзила юз берганди. Ўшанда ер силкиниши эпицентри Истанбулдан 90 километр шарқдаги Измитда бўлган. Ҳодиса оқибатида 17 минг киши ҳалок бўлганди. 1939 йилдан бери Туркияда 7.0 магнитудадан баланд 7-ер силкиниши эди.
Башорат қилинган зилзила шаҳарнинг ўзида содир бўлиши ва оқибатлари аввалгиларига қараганда анча каттароқ бўлиши мумкин. Истанбул шаҳар мерияси томонидан 2020 йилда сейсмологлар кўмагида тайёрланган ҳисоботдан келиб чиққан ҳолда, барча 39 шаҳар туманлари табиий офат оқибатларидан турли даражада таъсирланади. Вайронагарчиликнинг энг катта хавфи метрополнинг Европа қисмида, Мармар денгизи қирғоқлари яқинида бўлади.
Профессор Туйсуз айтган энг ёмон сценарийга кўра, Истанбул ҳудудининг 40 фоизи фалокат зонасида бўлади ва шаҳарга уриладиган цунами баландлиги етти метрга етади.
Истанбул мериясининг 2021 йилда тақдим этилган яна бир ҳисоботида қайд этилишича, 7,5 магнитудали зилзила натижасида 209 мингга яқин бино тўлиқ ёки қисман вайрон бўлиши мумкин (шаҳарда жами 1,16 миллион бино мавжуд). Бу уч миллионга яқин маҳаллий аҳолининг уйсиз қолишига олиб келади. Махсус хавф зонасида, мутахассисларнинг фикрига кўра, 2000 йилгача қурилган кўп қаватли бинолар бугунги кунда олимлар айтаётган сейсмик хавфни ҳисобга олмаган ҳолда бунёд этилган. Истанбулда ўн минглаб шу каби иншоотлар мавжуд.
Сўнгги йилларда шаҳарда қурилиш фаол олиб борилмоқда. Аммо Расмийлар ўнлаб йиллар давомида мумкин бўлган офатга тайёргарлик кўриш бўйича ўз режаларини бажармаяпти.
Мутасаддиларнинг хатти-ҳаракатлари юзасидан мутахассислар томонидан ҳалигача кўплаб шикоятлар бор. Шаҳарда камида сўнгги 15 йил давомида, биринчи навбатда, янги муҳожирларни жойлаштириш учун тартибга солинмаган ривожланиш амалга оширилган. Хавф шундаки, Истанбулнинг ҳамма аҳолиси ҳам яқинлашиб келаётган фалокат ғоясига кўникишга тайёр эмас.
Кўпчилик бундай истиқболни фаталистлар деб билишади. Шу билан бирга, Истанбулда, элементларга қаршилик кўрсатиш учун профилактика чораларини кўраётган фаол аҳоли ҳам бор – улар барча эҳтиёт чораларини кўрадилар ва ҳатто бинолардан фавқулодда чиқиш йўлларини тўсиб қўйган машиналарни қидириб кўчаларни патруль қиладилар.
