Эртага Туркиянинг келажаги ҳал этиладиган кун
Эрдоған ва Қиличдарўғли. Кимнинг имконияти қандай?
14 май, якшанба куни Туркияда президентлик сайловлари бўлиб ўтади, уни жаҳон оммавий ахборот воситалари аллақачон йилнинг энг асосий сиёсий воқеаси деб аташган. Гап шундаки, дунёдаги бирорта ҳам социология идораси овоз бериш натижаларини аниқ башорат қила олмайди.
Шундай қилиб, барча диққат марказлари иккита номзодга қаратилган. Улардан бири ҳозирги 69 ёшли президент Тойиб Эрдоған. Иккинчиси эса 74 ёшли мухолифат номзоди Камал Қиличдарўғли. Сўнгги сўровлар Қиличдароғли бироз устунликка эришганини кўрсатади.
“Бугун мен Қиличдарўғли ва Эрдоғаннинг имкониятларини тенг деб биламан, гарчи сўровлар мухолифат номзодига бир неча фоиз кўпроқ овозни кўрсатган бўлса ҳам”, — деди таниқли турк сиёсатшуноси Ойдин Сезер.
Туркия жамиятидаги катта қутбланиш туфайли сайловлардан кейин амалдаги президент тарафдорлари ва мухолифлари ўртасида тўқнашувлар бошланиши мумкин. Туркияда овозларни санаш вақтида тартибсизликлар бўлиши кутилмоқда.
Фуқароларнинг иқтисодий кайфияти
Бир томондан, Туркия бир неча йиллардан бери жиддий инфляция билан юзма-юз келмоқда, бу эса баъзи нуқталарда йиллик ҳисобда 80 фоизга етди. Мухолифлар бунда Эрдоғанни шахсан айбламоқда. Хусусан, сўнгги тўрт йил ичида у фоиз ставкаларини пасайтиришга қаршилик кўрсатган Туркия Марказий банкининг учта раисини ишдан бўшатган. Амалдаги президент арзон кредитлар нархларнинг ошишига олиб келган тақдирда ҳам Туркия иқтисодиётининг асосий таянчи бўлишига ишонади. Овоз беришдан бир неча кун олдин эса Эрдоған давлат хизматчиларининг энг кам маошини бирданига 45 фоизга оширди.
Зилзиланинг оқибатлари
Туркияда 50 мингдан ортиқ одамнинг ҳаётига зомин бўлган февраль ойида содир бўлган даҳшатли зилзила, албатта, сайлов кампаниясига таъсир қилмай қолиши мумкин эмас. Қиличдарўғли тарафдорлари Эрдоған ҳукумати вайроналар остидан кўплаб одамларни қутқариш учун қўлидан келган барча ишни қилмаганини таъкидламоқда. Хусусан, армия харобаларни таҳлил қилишга жуда кеч жалб қилинган. Дарҳақиқат, фавқулодда вазият зонасида қоғозда зилзилага чидамли деб ҳисобланган кўплаб бинолар қулаб тушди. Аммо ҳозирги давлат раҳбарининг фойдасига ўйнайдиган ҳолатлар ҳам мавжуд. Аввало, бу унинг мамлакатдаги қурилиш лоббиси билан алоқаси ва йирик инфратузилма лойиҳаларини амалга ошириш қобилиятидир. Кўпчилик турклар Эрдоғандан бошқа ҳеч ким зарар кўрган вилоятларни тиклаш вазифасини бу қадар тез бажара олмаслигига ишончи комил.
Курдлар
Туркия аҳолисининг 18 фоизини ташкил этувчи курдлар овоз бериш натижаларида ҳал қилувчи роль ўйнаши мумкин. Курд тарафдори бўлган энг йирик Халқ Демократик партияси мухолифат иттифоқига қўшилмаган бўлсада, Қиличдарўғлини қўллаб-қувватлашини эълон қилди.
Эрдоғоннинг саломатлиги
Амалдаги президент 20 апрелда бошидан кечирган ва Аккую атом электр станциясига ядро ёқилғисини етказиб бериш маросимида шахсан иштирок этишига имкон бермаган “сирли касаллиги” шов-шувларга сабаб бўлди. Расмий версияга кўра, давлат раҳбари оддий ошқозон гриппига чалинган, аммо мамлакатда кўпчилик ҳали ҳам унинг юрак хуружига учраганига ишонишади. Бироқ ўшандан бери Эрдоған бир неча бор омма олдига чиқди ва ҳатто уни қўллаб-қувватловчи митингларга бошчилик қилиб, ўзининг куч-ғайратга тўла эканлигини кўрсатди.
Мамлакат тақдири
Ниҳоят, сайлов олдидаги асосий масала – миллий қадриятлар масаласидир. Эрдоғанни авторитар ҳукмдор деб аташади, бироқ ҳатто танқидчилар ҳам у Туркияни халқаро майдонда мустақил ўйинчи сифатида ўрнатиш учун кўп иш қилганини тан олишади. Туркия армияси НАТЎда АҚШдан кейин иккинчи кучли ҳисобланади, мамлакат Қора денгиздан Мармара денгизигача янги сунъий бўғоз қурмоқда ва Россия билан биргаликда йирик газ хаби яратилмоқда. Амалдаги президент ўз сайловчиларига катта лойиҳаларни ва янги туркий “Муҳташам аср”нинг яқинда бошланишини ваъда қилмоқда. Қиличдарўғлининг ваъдалари бироз бошқачароқ: у янги даврда демократия ҳамма жойда ҳукмрон бўлишини, мамлакатга чет эл капитали кириб келишини айтмоқда. Сайловчиларда эса Туркия янги президент даврида жанубий ва шарқий Европадаги бошқа кўплаб давлатлар каби Ғарбнинг ўйинчисига айланиб қоладими, деган саволлар бор.
Россия билан муносабатлар
“Агар Қиличдарўғли ғалаба қозонса, Туркиянинг Россия–Украина можаросида тутган нейтрал позицияси қандайдир тарзда ўзгаришини кутмайман”, — дейди сиёсатшунос Ойдин Сезер.
Туркия, албатта, НАТЎнинг муҳим аъзоси, аммо Россия билан муносабатларда ҳокимиятнинг ўзгариши ҳеч қандай хавф туғдирмайди. Агар мухолифат номзоди ғалаба қозонса, Россия ва Туркия ўртасидаги муносабатлар расмийроқ шаклга кириб, икки етакчи ўртасидаги муносабатлардан икки давлат ўртасидаги муносабатларга ўтади. Бу фикрга деярли барча сиёсий экспертлар қўшилади.
Агар Эрдоған учун Россия билан дўстлик биринчи навбатда бир хил қадриятларга асосланган шахсий танлов бўлса, Қиличдарўғли учун бу мажбурий зарурат.
