Музокара бўлиши учун Эрон кемаларга ҳужум қилмасин — АҚШ

Июнда АҚШ ва Эрон ўртасида ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиш бўйича келишувга эришилган эди. Кейинчалик келишув бузилиб, томонлар бир-бирини унинг шартларини бузишда айблади. Сентябрь бошида АҚШ Эроннинг ҳарбий объектларига янги зарбалар берган бўлса, Теҳрон Форс кўрфазидаги АҚШ иттифоқчиларига қарши ракета ва дрон ҳужумлари билан жавоб қайтарди.

 

 

 

 

Шу билан бир вақтда, Исроил Ливан жанубида Ҳизбуллоҳнинг стратегик ерости инфратузилмасини йўқ қилиш операцияларини кучайтирмоқда.

 

Эроннинг ядровий дастурини чеклаш мақсадида бошланган уруш энди Ҳурмуз бўғози устидан ким кўпроқ назорат ўрната олиши масаласига ҳам бориб тақалмоқда. АҚШ ва Исроил Эроннинг ядровий ҳамда ҳарбий салоҳиятига жиддий зарар етказган бўлса-да, Теҳронни таслим бўлишга ёки сиёсий йўналишини ўзгартиришга мажбур қила олгани йўқ.

 

3 сентябрь куни Исроил бош вазири Бинямин Нетаняху Эрон режими «ҳар қачонгидан ҳам заифлашганини» айтди. Унинг сўзларига кўра, Эрон ҳукумати ўзининг омон қолиши учун курашмоқда ва Исроил Эрон таҳдидини «узил-кесил йўқ қилиш», ҳатто амалдаги режимни ағдариш имкониятига эга.

 

Бу баёнот урушнинг мақсадлари кенгайиши мумкинлигини кўрсатувчи муҳим сиёсий сигналдир. Уруш бошланганида асосий эътибор Эроннинг ядровий қуролга эга бўлишининг олдини олишга қаратилган эди. Энди эса Исроил раҳбарияти режимнинг ўзи ўзгариши эҳтимолини ҳам очиқ муҳокама қилмоқда.

 

АҚШ президенти Дональд Трамп ҳам ҳарбий кампанияни Эроннинг ядровий салоҳиятини чеклаш билан изоҳламоқда. У GB News телеканалига берган интервьюсида АҚШ «тез орада ғалаба қозонишини» айтди ва Эрон ядровий қуролга эга бўла олмаслигини таъкидлади. Трампнинг айтишича, АҚШ зарба бермаганида Теҳрон икки, эҳтимол тўрт ҳафта ичида ядровий қурол яратиши мумкин эди. Унинг фикрича, ҳозир бу муддат 25 йилгача узайган.

 

Бу рақамлар мустақил экспертлар томонидан тасдиқланган баҳолар эмас, балки Трампнинг уруш натижаларига берган сиёсий баҳоси сифатида қаралиши керак. Шу билан бирга, унинг баёнотидан Вашингтон урушни вақтинчалик ҳарбий операция эмас, балки Эроннинг стратегик имкониятларини узоқ муддатга чеклаш воситаси сифатида тақдим этаётгани кўринади.

 

Шу билан бирга, АҚШ стратегиясининг яна бир қисми — Эронга нисбатан иқтисодий босимни кучайтириш. Associated Press хабарига кўра, Трамп маъмурияти ҳарбий босим билан бирга Эроннинг қолган савдо алоқаларини узишга қаратилган иқтисодий кампанияни ҳам кучайтирмоқда.

 

Бироқ ҳозирча бу босим Эрон иқтисодиётини заифлаштираётган бўлса-да, мамлакат сиёсий раҳбариятини таслим бўлишга мажбур қилгани йўқ. Иқтисодий заифлик автоматик равишда сиёсий қулаганликни англатмайди.

 

Эрон валютасининг заифлашиши, инфляциянинг ошиши ва ташқи савдонинг қисқариши ҳукумат учун харажатларни оширади. Аммо режимнинг қулаши учун мамлакатдаги сиёсий элита, хавфсизлик аппарати ва ҳарбий тузилмаларда жиддий бўлиниш юзага келиши талаб этилади.

 

Ҳозирча бундай жараённинг аниқ белгилари кўринмаяпти. Шу сабабли Нетаняху томонидан илгари сурилаётган «режимни ағдариш» ғояси урушнинг энг ноаниқ йўналишларидан бири бўлиб қолмоқда.

 

АҚШ ва Исроил Эроннинг ҳарбий объектларини бомбардимон қилиши, ядровий инфратузилмасига жиддий зарар етказиши ва ракета тизимларини йўқ қилиши мумкин. Аммо Эрон сиёсий тизимининг кейинги шаклини ташқаридан белгилаш анча мураккаб.

 

Бу хавфни АҚШнинг ўз разведка баҳолари ҳам кўрсатган. The Wall Street Journal маълумотларига кўра, урушдан олдинги муҳокамаларда АҚШ разведка ҳамжамиятидаги айрим баҳолар Эрон раҳбариятининг қулаши янада қатъийроқ ҳукумат пайдо бўлишига ва Теҳроннинг ядровий қурол яратишга интилишини кучайтиришига олиб келиши мумкинлигидан огоҳлантирган.

Исроил армияси 3 сентябрь куни Ливан жанубидаги Али ал-Тоҳер тизмаси остида жойлашган Ҳизбуллоҳнинг йирик ерости мажмуасини тозалаганини маълум қилди. Исроил ҳарбийларига кўра, ҳудудда иккита ерости инфратузилмаси аниқланган ва уларни йўқ қилиш ишлари давом этмоқда.

Тахминан 600 метр баландликдаги ушбу тизма Ливан жанубидаги ҳудудлар устидан стратегик кузатув имконини беради. 

Reuters маълумотларига кўра, у Литани дарёси ва Ҳула водийсига қараган бўлиб, Ҳизбуллоҳ учун жанубдаги позициялар ҳамда Исроилнинг шимолий ҳудудларига қарши ҳужумлар учун қулай жойлашув ҳисобланади.

Исроил кучлари июнь ойидан бери ҳудудни қуршаб олишга уринган. Шу сабабли Исроилнинг Али ал-Тоҳердаги операцияси оддий тактик амалиётдан кўра кенгроқ стратегик аҳамиятга эга.

Reuters хабарига кўра, Эрон Уммон орқали АҚШга Исроил Али ал-Тоҳер ҳудудига кенг кўламли ҳужум уюштирса, кескин жавоб беришини билдирган. Эрон манбалари ҳудудда Инқилоб қўриқчилари корпуси ходимлари Ҳизбуллоҳ жангарилари билан бирга бўлганини айтган. Исроил эса ҳудудда Эрон кучлари борлигини рад этмоқда.

Исроил Ҳизбуллоҳни заифлаштиришга уринар экан, Байрут ҳам гуруҳнинг давлатдан мустақил қуролли куч сифатидаги мавқеини чеклашга ҳаракат қилмоқда. Бироқ Исроил қўшинларининг Ливан ҳудудида узоқ вақт қолиши Ливан ҳукуматини янада ноқулай аҳволга тушириши мумкин.

Чунки Ҳизбуллоҳ ўзининг қуролли мавжудлигини «Исроил босқинига қарши қаршилик» сифатида оқлашга уриниши эҳтимолдан холи эмас.

АҚШ Эроннинг денгиздаги имкониятларини чеклашга уринмоқда. Эрон эса савдо кемаларига босим ўтказиш орқали Вашингтон ва унинг иттифоқчилари учун иқтисодий харажатларни оширмоқда.

АҚШ учун Ҳурмуз бўғозини очиқ сақлаш ҳарбий вазифа билан бирга глобал иқтисодий аҳамиятга ҳам эга. Эрон учун эса бўғоз стратегик босимнинг энг кучли воситаларидан биридир. Бу масала нефть нархларига ҳам бевосита таъсир қилмоқда. AP маълумотларига кўра, можаро кучайиши фонида Brent нефти нархи баррели учун қарийб 95 долларга етган.

Агар Теҳрон Ҳурмуз бўғозида ҳаракатни кескин чекласа, АҚШ ва бошқа давлатларнинг ҳарбий жавоби кучайиши мумкин. Агар бундай чорадан тийилса, Эроннинг энг кучли иқтисодий босим воситаларидан бири ишлатилмай қолади.

АҚШ бўғоз устидан назоратни кучайтириши мумкин, аммо бунинг учун минтақада кўпроқ ҳарбий куч сақлашига тўғри келади. Бу эса урушнинг иқтисодий ва сиёсий харажатларини оширади.

АҚШ вице-президенти Ж. Д. Вэнснинг 3 сентябрдаги баёнотига кўра, Эрон савдо кемаларига ҳужум қилишда давом этар экан, Вашингтон музокараларни қайта бошламайди. У АҚШ иқтисодий, ҳарбий, дипломатик ва ҳатто махфий босим воситаларининг барчасини кўриб чиқаётганини билдирди.

Агар Вашингтон очиқ ҳарбий кампанияни махфий операциялар, разведка ва иқтисодий чоралар билан бирлаштирса, Эрон учун қаршилик кўрсатиш янада қийинлашиши мумкин. Бироқ бундай ёндашув можаронинг чегараларини янада ноаниқлаштириши эҳтимол.

Бугунги вазиятнинг энг хавфли жиҳати ҳам шунда: томонларнинг ҳар бири рақибининг имкониятларини камайтиришга уринмоқда, аммо айни пайтда рақибнинг кейинги қадамини олдиндан аниқ била олмайди.

Агар АҚШ Эроннинг тўлиқ таслим бўлишини кутса, музокара доираси торайиши мумкин. Агар Исроил режим алмашишини урушнинг асосий мақсадига айлантирса, можаро узоқ давом этиши эҳтимоли ошади. Эрон эса қаршиликни давом эттирса, Ҳурмуз ва минтақадаги иттифоқчилари орқали босим ўтказишга уриниши мумкин.

Шу боис ҳозирги ҳарбий устунлик ҳали якуний ғалаба дегани эмас. Якуний натижа Эроннинг қанчалик заифлашганидан кўра, урушдан кейинги сиёсий тартиб қандай шаклланишига кўпроқ боғлиқ.

Агар бундай тартиб бўйича келишувга эришилмаса, бугунги ҳарбий муваффақиятлар келажакдаги навбатдаги можаронинг бошланғич нуқтасига айланиши мумкин.