Эрон учун хавфли сигнал
Эрон раҳнамоси Оятуллоҳ Хомонаий ва 20 нафар юқори лавозимдаги шахслар мамлакатни тарк этиши ҳақидаги хабарлар тарқалди.
Эрон ҳукумати сўнгги йилларда ўз бошқарувига қарши йўналтирилган бир неча бор умумхалқ норозилик тўлқинларини асосан куч ишлатиш орқали бостириб келган. Бироқ бу сафар мамлакат раҳбарияти мутлақо янги ва мураккаб вазиятга дуч келмоқда: ички оммавий норозиликлар кучайиши билан бир вақтда, Исроил ва АҚШ томонидан эҳтимолий ҳарбий зарбалар хавфи ҳам ортиб бормоқда. Шундай вазиятда етакчи оммавий ахборот воситаларида Эрон раҳнамоси Оятуллоҳ Хомонаий ва 20 нафар юқори лавозимдаги шахслар мамлакатни тарк этиши ҳақидаги хабарлар тарқалди. Zamon.uz'нинг навбатдаги таҳлил марказида Эрондаги намойишлар.
Эронда бир ҳафтадан буён давом этиб келаётган намойишлар ҳукуматни оёққа турғизмоқда. Гарчи бу галги намойиш 2022 йилдаги аёллар бошчилигидаги оммавий қўзғолон ёки 2019 йилда ёқилғи нархлари ошиши ортидан юзага келган норозиликлар даражасига етмаган бўлсада, ҳозирги чиқишлар юқори мартабали амалдорларни жиддий хавотирга солган ва АҚШ ҳамда Исроилнинг тезкор сиёсий жавоб қайтаришга сабаб бўлган.
Расмийлар бу икки муаммони ҳал қилишда боши берк кўчага кириб қолгандек кўринмоқда. Намойишларни қўзғатаётган иқтисодий таназзулни тўхтатиш бўйича аниқ режа йўқ, ядровий дастур борасида эса Исроил ва АҚШни қониқтира оладиган даражада ён бериш истаги Эрон ҳукуматида сезилмаяпти. Бу эса Эронни навбатдаги ҳарбий зарбалар нишонига айлантириши мумкин.
АҚШ президенти Доналд Трамп жума куни ижтимоий тармоқдаги баёнотида агар Эрон ҳукумати “тинч намойишчиларни ўлдирса”, АҚШ аралашишини билдирди. У “Биз жанговар ҳолатдамиз ва ҳаракатга тайёрмиз”, дея таҳдид қилди.
Исроил расмийлари ҳам намойишчиларни очиқ қўллаб-қувватламоқда.
“Исроил сизлар билан бирга ва биз сизларни барча йўллар билан қўллаб-қувватлаймиз”, — деган Исроилнинг инновациялар, фан ва технологиялар вазири Гила Гамлиел ижтимоий тармоқларда эълон қилинган видео мурожаатида.
Шанба куни АҚШ ҳарбийлари Эроннинг энг яқин иттифоқчиларидан бири бўлган Венесуэлага зарба берди ва мамлакат етакчиси Николас Мадурони қўлга олди. Президент Трамп Вашингтон Венесуэлани вақтинча бошқаришини эълон қилди. АҚШ Давлат котиби Марко Рубио эса бошқа давлатлар бундан хулоса чиқариши кераклигини айтган.
Бу воқеалар Эрон сиёсий элитасида жиддий ларзани юзага келтирди. Қаттиққўл қарашлари билан танилган эронлик шарҳловчи Али Ғолҳакийнинг таъкидлашича, Венесуэла ва Суриядаги сиёсий қулашнинг асосий сабаби иқтисодий таназзул ва хавфсизлик кучларининг руҳий тушкунлиги бўлган.
“Агар полиция, хавфсизлик кучлари ва ҳарбийлар ўз ҳаёти учун курашаётган бўлса, ҳимоя чизиғи қулайди. Бу Эрон учун жуда хавфли сигнал”, — дейди у.
Трампнинг баёнотидан сўнг Эрон Олий Миллий Хавфсизлик Кенгаши фавқулодда кечки йиғилиш ўтказди. Расмийлар намойишларни камроқ зўравонлик билан бостириш ва бир вақтнинг ўзида эҳтимолий ташқи ҳужумларга тайёргарлик кўриш масаласини муҳокама қилган.
Манбаларга кўра, ҳукумат доирасида Эрон Ислом Республикаси “тирик қолиш режими”га ўтганини очиқ тан олганлар бор. Президент Масъуд Пезешкиён ҳам сўнгги ҳафталарда очиқ чиқишларида мамлакат муаммоларини ҳал қилиш бўйича аниқ ғоялари йўқлигини айтган.
“Жамиятда адолатсизликка асосланган ҳар қандай сиёсат барибир муваффақиятсизликка учрайди. Халқни эшитишимиз керак”, — деди у норозиликлар бошланганидан кейинги илк нутқида.
Эрон Марказий банк раҳбарини алмаштириш ва валюта сиёсатини ўзгартириш каби чораларни кўрди, бироқ бу амалда вазиятни ўзгартирмади. Таҳлилчиларга кўра, иқтисодни тиклаш учун АҚШ билан ядровий келишувга қайтиш ва коррупцияга қарши кескин чоралар талаб этилади. Аммо расмий Теҳрон ҳали бунга тайёр эмас.
2018 йилда АҚШ ядровий келишувдан чиққач, Эрон нефть экспорти ва банк тизимига оғир санкциялар жорий этилди. 2025 йил сентябрида БМТ санкцияларининг қайта тикланиши эса миллий валютани яна қулатди.
Исроил Эроннинг ядровий ва ҳарбий объектларига нисбатан суиқасдлар ва портлашлар уюштириб келмоқда. Июнь ойида Исроилнинг кутилмаган ҳужуми 12 кунлик тўқнашувга сабаб бўлди ва АҚШ Эрон ядровий иншоотларини жиддий шикастлади.
Ҳозир Теҳронда ички беқарорлик кучайса, Исроил яна зарба бериши мумкин деган хавотир кучайган.
Норозиликлар кичик шаҳарлар, кичик ҳудудлар ва университет кампусларида авж олмоқда. Намойишда “Хомонаийга ўлим”, «Эркинлик» каби шиорлар янграмоқда. Баъзи ҳудудларда намойишлар тартибсизликларга айланиб, давлат бинолари, автомобиллар ва техника ёқиб юборилган.
Расмий маълумотларга кўра, камида 8 нафар намойишчи ва 2 нафар хавфсизлик ходими ҳалок бўлган.
Шундай норозиликлар вақтида Ғарб медиасида Олий раҳнамо Оятуллоҳ Хомонаий ва юқори лавозимдаги 20 нафар шахснинг Москвага қочиб кетиши ҳақидаги “Б режа” ўртага чиқди.
“Тhe Times” нашрига кўра, Хоманаий июнь ойида Исроил билан бўлган 12 кунлик қуролли тўқнашувдан сўнг жисмонан ва руҳан анча заифлашган. Бу хулоса Ғарб разведка идораларидан бири тайёрлаган психологик таҳлилга асосланган бўлиб, унда Эрон олий раҳнамоси “паранойд кайфиятдаги раҳбар” сифатида тавсифланган.
Қизиқ томони эса, раҳнамонинг қочиши Суриянинг собиқ қочоқ президенти Башар Асаднинг Москвага қочиш режасига ўхшатилмоқда.
Исроил разведкаси вакили Бени Сабтининг фикрича, Москва Хоманаий учун энг эҳтимолий манзил ҳисобланади, чунки «унинг бошқа бориш жойи деярли йўқ». Тhe Times бу ҳолатни Суриянинг собиқ президенти Башар Асад оиласи билан Россияга қочиб бориб, у ердан бошпана топгани билан қиёслайди. Кремль вакили Дмитрий Песков эса Асаднинг кетишини унинг шахсий қарори сифатида баҳолаган эди.
Хабарда, шунингдек, Эрон Миллий хавфсизлик олий кенгаши котиби Али Ларижоний ва бошқа яқин амалдорларнинг АҚШ, Канада ва Дубайда қариндошлари борлиги қайд этилган. Айни пайтда Эронда юқори инфлация сабаб бир неча кундан бери намойишлар давом этмоқда. АҚШ президенти Доналд Трамп эса куч ишлатилса, вазиятга аралашишга тайёрлигини билдирган.
Сиёсатшунос Фарҳод Каримовга кўра, раҳнамонинг қочиши ҳақиқатга яқин эмас ва унинг «қочиш» режаси Башар Асадга ўхшамаслигини айтди. Чунки Асадда ҳукуматга келадиган қарши куч бўлган, Оятуллоҳда эса вазият умуман бошқача.
“Башар Асадда вазият бироз бошқачароқ эди. Унда ҳукуматни эгалламоқчи бўлган бошқа гуруҳлар бор эди. Масалан, ўша Халаб шаҳридаги Таҳрир аш-Шом ёки ўша Жўлонийнинг ҳаракатлари бўлган.
Эронда ҳозир ҳукуматни эгаллайман деган кучлар йўқку. Кимга ташлаб кетади? Кимдан қочиб кетади? Масалан, бу бир. Иккинчиси, Хомонаий мафкуравий раҳбар, яъни диний раҳбар. Ҳукуматни қиладиган ишлари унинг ваколатига кирмайди, жавоб бермайди, У агарда норозилик бўладиган бўлса, парламентни тарқатиб юбориши мумкин, президентнинг ваколатини тугатиши мумкин. Мана шу йўлдан боради. Ҳозирча унақанги Суриядагидек инқироз ҳолатда эмас, лекин ҳамма нарса бир зумда ўзгариб кетиб қолиши мумкин”, — деди у.
Каримовга кўра, Эрондаги намойишлар раҳнамонинг мамлакатни тарк этишга сабаб бўла олмайди. Унинг айтишича, бундан катта намойишлар мамлакатда бўлган.
“Эрон ижтимоий-гуманитар соҳада муаммоли ҳолатда, лекин Суриядагидек инқирозга киргани йўқ ҳали. Инқироздан чиқиш имкониятлари бор. Масалан, олдинги сафар ҳам ахлоқ полициясини тарқатиб юборган эди, субсидияларни қайта тиклаган эди. Эронда ҳозир шу имкониятлар. Аҳолини ижтимоий ўша ҳимоясига маълум бир акцияларни эълон қилиши мумкин. Лекин булар ҳаммаси вақтинчалик. Бу ҳаракатлар орқали Эрон вақтинчалик вазиятдан чиқиб кетиши мумкин. Лекин катта муаммоларни ҳал қилиш учун тубдан ислоҳотлар керак бўлади”, — деди сиёсатшунос.
Сиёсатшуноснинг айтишича, Эронга АҚШ ва Исроил таҳдид қилса ҳам унга хавфсизлик кафолати берилмаганлиги учун ядро дастуридан воз кечмайди. Ҳатто унга тарафдорлари бўлган Россия ва Хитой ҳам хавфсизлик кафолатларини бермаган.
