Марказий банк томонидан тижорат банклари тузаётган кредит шартномаларида тўловлар кечиктирилган тақдирда қўлланилаётган жарима ва молиявий санкциялар таҳлил қилинди. Ўрганишлар натижасида айрим банклар амалиётида адолат ва мутаносиблик тамойилларига зид ҳолатлар аниқланиб, уларга расмий огоҳлантириш хатлари юборилди. Бу ҳақда Марказий банк матбуот хизмати хабар берди.
Таҳлил жараёнида айрим тижорат банкларида:
- кечиктирилган тўловлар учун ҳисобланадиган фоиз ставкалари шартномада белгиланган йиллик ставкадан бир неча баробарга ошиб, айрим ҳолатларда 150–180 фоизгача етаётгани;
- кредит фоизларини кеч тўлаш ҳолатларида энг юқори чегараси белгиланмаган кунлик пеня қўлланилаётгани;
- кредиторнинг реал харажатлари билан боғлиқ бўлмаган қўшимча бир марталик жарималар ундирилаётгани аниқланган.
Шунингдек, айрим ҳолатларда оширилган фоиз ставкаси, пеня ва бир марталик жарималар бир вақтнинг ўзида қўлланилиб, қарз олувчилар зиммасига ортиқча молиявий юк юкланаётгани қайд этилган. Натижада тўловни кечиктириш билан боғлиқ умумий харажатлар кредитни ўз вақтида хизмат кўрсатиш қийматидан бир неча баробар ошиб кетмоқда.
Марказий банкнинг таъкидлашича, бундай амалиёт кредитор учун қарзни ўз вақтида ундиришдан кўра, кечикиш ҳолатидан молиявий фойда олишни рағбатлантирувчи иқтисодий моделни шакллантирмоқда. Бу эса кредит шартларининг шаффофлиги ва очиқлигига путур етказади ҳамда қарз олувчиларнинг кредит олиш пайтидаги реал молиявий хавфларни тўлиқ баҳолашига тўсқинлик қилади.
Марказий банк ушбу ҳолатлар томонлар манфаатлари мувозанатини бузиши, ижтимоий хатарларни кучайтириши, фуқароларнинг мурожаатлари сонини ошириши ҳамда банк тизимига бўлган ишончни пасайтириши мумкинлигини қайд этди.
Шу муносабат билан тижорат банкларига:
- кечиктирилган мажбуриятлар учун қўлланиладиган санкциялар компенсацион характерга эга бўлиши;
- тўловни кечиктириш оқибатлари қарз олувчилар учун олдиндан аниқ ва тушунарли тарзда белгиланиши;
- кредит шартномаларида жавобгарлик чораларини адолат ва мутаносиблик тамойиллари асосида белгилаш тавсия этилди.