Иқтисодий тадқиқотлар ва ислоҳотлар маркази бош илмий ходими Ю. Кутбитдинов Ўзбекистонда электр энергияси нархи бошқа давлатлар билан солиштирилганда энг паст кўрсаткичлардан бири бўлиб, электр энергияси нархини сақлаб қолиш эмас, балки ошириш кераклигини таъкидлади.
Қайд этилишича, Ўзбекистонда электр энергияси нархи бошқа давлатлар билан солиштирилганда энг паст кўрсаткичлардан бирини акс эттиради. Жумладан, «globalpetrolprices» веб-сайти маълумотига кўра, 2022 йил сентябрь ойида маиший истеъмолчилар учун электр энергияси нархлари рейтингида 147 давлат орасида Ўзбекистон 0,026 доллар кўрсаткич билан 13-ўринни эгаллади, бу Қирғизистонга нисбатан қимматроқ – 0,01 доллар ва Қозоғистон – 0,46 доллар, Озарбайжон – 0,047 доллар ва Россия – 0,063 долларга нисбатан арзонроқ. Электр энергияси учун энг қиммат нархлар Данияда – 0,57 доллар, энг арзони эса Ливанда – 0,001 долларни ташкил этади.
Энергетика вазирлиги маълумотларига кўра, маиший истеъмолчилар томонидан бир киловатт-соат электр энергияси учун тўлов миқдори унинг нархидан паст (ҳисоб-китобларга кўра, тахминан 30-35 фоиз), яъни аҳоли учун электр энергияси нархи давлат бюджети ҳисобидан субсидияланган. Муаллифнинг фикрича, агар маиший истеъмолчилар учун электр энергияси нархларини ошириш тўғрисида қарор қабул қилинса, аҳоли учун бирмунча мақбул нархда истеъмол қилишнинг «ижтимоий нормаси» жорий этилади ва кўпчилик оддий истеъмолчиларнинг электр энергияси учун харажатлари сезиларли даражада ўзгармайди.
«2019 йилда Тошкент шаҳрининг Юнусобод туманида электр энергияси истеъмолининг ’ижтимоий меъёри‘ни жорий этиш бўйича пилот лойиҳаси амалга оширилган, бироқ коронавирус эпидемияси авж олгани сабабли кенг тарқалмаган. Ўзбекистонда электр энергияси нархлари субсидияланганлигини эътиборга олсак, истеъмолнинг ’ижтимоий нормаси‘ жорий этилиши электр энергиясига давлат субсидияларини унга муҳтож бўлган ва электр энергиясини истеъмол қиладиган аҳолининг катта қисмига мазкур норма доирасида қайта тақсимлайди.
Катта кўчмас мулкка эгалик ва кўп сонли маиший техникадан фойдаланиш сабабли электр энергиясини ’ижтимоий меъёр‘ дан кўпроқ истеъмол қилувчи аҳоли категорияси хавфсизлик ва субсидияларга эҳтиёж йўқлиги кўрсаткичи бўлиб, шунга мос равишда бу категориядаги аҳоли электр энергияси учун кўпроқ маблағ тўлаши керак, бу эса субсидия учун ажратилган бюджет маблағларидан адолатли фойдаланишни таъминлайди», — дейди Кутбитдинов.
Мутахассиснинг фикрича, катта кўчмас мулкка эгалик ва кўп сонли маиший техникадан фойдаланиш сабабли электр энергиясини «ижтимоий меъёр» дан кўпроқ истеъмол қилувчи аҳоли категорияси хавфсизлик ва субсидияларга эҳтиёж йўқлиги кўрсаткичи бўлиб, шунга мос равишда бу категориядаги аҳоли электр энергияси учун кўпроқ маблағ тўлаши керак, бу эса субсидия учун ажратилган бюджет маблағларидан адолатли фойдаланишни таъминлайди.
Бундан ташқари, бадавлат оилалар қайта тикланувчи энергия тизими – «қуёш панеллари»ни сотиб олиш имкониятига эга бўлади ва шу орқали қўшимча электр энергияси манбасини олади, шу тариқа давлат тармоғидан электр энергияси истеъмолини «ижтимоий меъёр» даражасига камайтиради. Шунингдек, 2023 йил 1 апрелдан умумий қуввати 100 кВтгача бўлган қайта тикланувчи энергия манбаларини ўрнатувчи жисмоний ва юридик шахсларга бир қатор солиқ имтиёзлари тақдим этилади.