Yaqin Sharq inqirozi: Tarix takrorlanadimi?

 

Yarim asr avval arab davlatlari Isroil bilan mojaroga borganida AQSH yosh mamlakatni qo‘llab-quvvatlagan edi. Bunga javoban arablar G‘arbga qarshi neft embargosini joriy qilgani o‘shandagi global iqtisodiyotni izdan chiqarib yuborgan. Yana roppa-rosa 50 yil o‘tib tarix takrorlanmoqda. Isroil o‘zini jabrdiyda deb atamoqda, AQSH unga yordam bermoqda, arablarning esa jahli chiqqan. Bu safar ham ish embargogacha boradimi?

 

Agar shunday bo‘lsa, jahon chuqur iqtisodiy inqirozga yuz tutadi. Shundoq ham koronavirus pandemiyasidan keyingi inflyatsiya, G‘arbning Xitoy bilan savdo urushi, Rossiya va Ukraina mojarosi fonida Yevropaning tinkasi qurib bormoqda.

 

Xalqaro energetika agentligi rahbari Fatih Birol bu boradagi taxminlarini quyidagicha izohladi:

 

- 50 yil avvalgi Yaqin Sharq inqirozi va hozirgisi o‘xshash, ammo asosiy farqli jihatlari ham bor. Jahon iqtisodiyoti 70 yillardan beri juda o‘zgargan. Hozirgi dunyo 50 yil avvalgisidan ko‘ra inqirozlarga yaxshiroq tayyorlangan, biror nima yuz bersa, biz qayerga qochish va nima qilish kerakligini bilamiz.

 

Hozircha mojaroning ikkala tarafidagilar ham embargo haqida og‘iz ochmagan. Saudiya Arabistoni vaziri Xolid al-Fatixdan "neft quroli"dan foydalanish haqida so‘rashganida u "Hozircha bu haqda o‘ylamayapmiz. Saudiya Arabistoni tinch muzokaralar orqali tinchlikka erishmoqchi", - deb javob berdi.

 

11 noyabr kuni Ar-Riyodda bo‘lib o‘tgan Arab davlatlari sammitida ham hech kim embargoni tilga olmadi.

 

Eron oliy rahbari Oyatullo Ali Hamenaining Isroilga neft yetkazishga cheklov qo‘yish haqidagi so‘zlariga OPEK aʼzolari "tashkilot yetkazmalarini siyosiylashtirmaslik"ni so‘rab reakutsiya bildirdi.

 

OPEK+ davlatlarining navbatdagi yig‘ilishi 26 noyabrda bo‘ladi, o‘shanda masalaga yana qaytilishi kutilmoqda.

 

1950 yildan beri Arab davlatlari va Eron G‘arbga qarshi "neft quroli"dan foydalanib keladi. Ikki marta ular embargo eʼlon qilgan: 1967 yilda olti kunlik urushda hamda 1973 yilgi urushda.

 

Ekspertlar hozirgi jimlik tinchlanishga sabab bo‘lmasligini aytmoqda. Chunki 50 yil avval ham AQSH arablar neftga embargo qo‘ymaydi, deb o‘ylagan edi. Ammo mojaro boshlanganidan 10 kun o‘tib arab davlatlari AQSH, Niderlandiya va qator G‘arb davlatlariga neft yetkazib berishdan bosh tortgan. Bundan tashqari, Fors ko‘rfazi shayxlari o‘z nefti bahosini 70 foizga oshirishga kelishgan.

 

Bu esa neft narxi 5 baravarga oshishiga olib keldi. O‘sha yillarda neft asosiy energiya manbasi bo‘lib, narxning keskin oshishi jahon iqtisodiyotida inqirozga sabab bo‘ldi.

 

Amerika iqtisodiyoti 1973-75 yillarda 6 foizga qisqargan. Yaponiya yalpi ichki mahsuloti Ikkinchi jahon urushidan keyin birinchi marta tushib ketdi.

 

Rivojlangan davlatlar 1976 yilga kelibgina o‘zini tiklashni boshladi.

 

Bu embargo oradan 5 oy o‘tib bekor qilinan bo‘lsa-da, inflyatsiya yana ancha yillar yuqoriligicha qolaverdi.

 

Hozir dunyo neftga qaramlikdan ancha qutilgani, G‘arb ham neft qazib chiqarishni boshlagani tufayli embargo ehtimoli juda past.