Sirdaryo irmoqlaridagi har ikkinchi baliq tanasida mikroplastik borligi aniqlandi

Sirdaryo irmoqlari — Chirchiq va Qoradaryo daryolarida o‘tkazilgan ilmiy tadqiqot davomida o‘rganilgan baliqlarning 60,7 foizi organizmida mikroplastik zarrachalar aniqlandi. Tadqiqot Rossiyadagi Tomsk davlat universiteti, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti hamda Andijon davlat universiteti olimlari hamkorligida olib borildi.

 

 

Ma'lum qilinishicha, olimlar turli turlarga mansub 61 ta baliqni tahlil qilgan. Natijalarga ko‘ra, har bir baliq organizmida o‘rtacha 2,61 ta mikroplastik zarracha mavjud bo‘lib, ularning umumiy massasi 11,5 mikrogrammni tashkil etgan. Hisob-kitoblarga ko‘ra, har bir kilogramm baliq vazniga o‘rtacha 86,3 ta mikroplastik zarracha to‘g‘ri keladi. Tadqiqot yana bir muhim xulosani ko‘rsatdi: baliq qancha yirik bo‘lsa, uning organizmida shuncha ko‘p mikroplastik to‘planadi.

 

Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, aniqlangan zarrachalarning deyarli barchasi qadoqlash materiallari bo‘laklari emas, balki juda mayda sintetik tolalardan iborat. Qoradaryoda aniqlangan mikroplastikning 89,7 foizi, Chirchiqda esa 93 foizi aynan mikrotolalardir.

 

Tomsk davlat universitetining Atrof-muhitdagi mikroplastikni tadqiq etish markazi direktori Yuliya Frankning aytishicha, bunga O‘zbekistagi rivojlangan to‘qimachilik sanoati va oqova suvlarni tozalash inshootlarining bunday tolalarni to‘liq ushlab qola olmasligi sabab bo‘lmoqda.

 

Laboratoriya tahlillari davomida baliqlar organizmida plastikning 15 turi aniqlandi. Ular orasida polietilentereftalat (PET), polipropilen (PP) va poliamid (PA) eng ko‘p uchragan. Shuningdek, to‘qimachilik sanoatida keng qo‘llanadigan yarim sintetik viskoza tolalari ham topilgan.

 

Tadqiqotchilar polimerlarning kimyoviy xavflilik indeksidan (PHI) foydalangan holda ekologik xavfni o‘rtacha darajada deb baholadi. Biroq poliakrilonitril (PAN), poliuretan (PUR) va polivinilxlorid (PVX) kabi ayrim plastik turlarining mavjudligi xavfni oshirishi mumkin. Chunki ushbu moddalar tarkibidagi monomerlar kanserogen, mutagen va allergik xususiyatlarga ega.

 

Mutaxassislarning ta’kidlashicha, mikroplastik baliqlarga ham jismoniy, ham kimyoviy zarar yetkazadi. Qattiq sintetik tolalar ovqat hazm qilish tizimini shikastlashi, ishtahani pasaytirishi va rivojlanishni sekinlashtirishi mumkin. Plastik tarkibidagi kimyoviy moddalar esa baliqlarning endokrin va immun tizimi faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

 

Tadqiqot davomida mikroplastikning baliq turi, jinsi yoki oziqlanish xususiyatiga bog‘liq emasligi aniqlandi. U yirtqich ham, hammaxo‘r baliqlar organizmida ham uchraydi. 

 

Shuningdek, daryo tubidagi cho‘kindilar suv qatlamiga nisbatan kuchliroq ifloslangani ma’lum bo‘ldi. Olimlarning fikricha, bu plastik zarrachalar uzoq vaqt davomida suv havzalarida saqlanib, oziq zanjiri orqali boshqa tirik organizmlarga ham o‘tishini anglatadi.