Овозсиз санъат, чуқур маъно: Тошкентда “Қўғирчоқлар” кўргазмаси очилди
Тошкентдаги Артепа галереясида швейтсариялик рассом Петер Аэрсчманннинг “Қўғирчоқлар” номли кўргазмаси намойиш этилди. Кўргазма илк бор Ўзбекистонда ташкил этилди.
Мазкур кўргазманинг номи рус тилидаги «марионетки» сўзидан олинган бўлиб, бошқариладиган қўғирчоқлар маъносини англатади.
Экспозициядаги барча материаллар ва инсталляциялар реал ҳаётдаги образлар асосида яратилган бўлиб, энг асосийси уларда сунъий интеллектдан фойдаланилмаган. Кўргазма овозсиз ташкил этилгани ҳам муаллифнинг асосий ғояларидан бири ҳисобланади. Рассомнинг фикрича, мусиқа ёки товуш томошабинга тайёр кайфият беради, сукут эса ҳар бир инсонга асарларни ўз ҳиссиёти ва тасаввури орқали қабул қилиш имконини яратади.
Кўргазмада экология ва инсоннинг истеъмол одатлари мавзусига ҳам алоҳида эътибор қаратилган. Ташкилотчилар инсонларнинг кундалик такрорланадиган ҳаракатлари — харид қилиш, истеъмол қилиш ва пластик маҳсулотлардан фойдаланиш каби одатлар атроф-муҳитга таъсир кўрсатишини таъкидлади. Уларнинг фикрича, экологик муаммоларни камайтириш учун жамият биргаликда ҳаракат қилиши ва кундалик одатларни ўзгартириши зарур.
Кўргазмадаги ҳар бир кадр ва инсталляция алоҳида маънога эга. Айрим ишларда мевалар ва ўсимликлар тирик табиат каби эмас, балки механик тизим сингари ҳаракат қилади. Муаллиф бу орқали табиатнинг сунъий равишда такрорланиши ва рақамли дунё реал ҳаёт ўрнини боса оладими, деган саволни ўртага ташлайди. Асарлар технология ва табиат бирлашадиган ёки тўқнашадиган келажак ҳақидаги мулоҳазаларни акс эттиради.
«Қўғирчоқлар-1», «Қўғирчоқлар-2», «Мувозанат», «Маятник-5», «Кўринмаслар», «Сигналлар», «Адашиш», «Ўтлоқ», «Балет», “Қор шарлари” ва «Қайиқ» каби видеоинсталлацияларда инсонларнинг такрорланувчи ҳаракатлари, истеъмол тизими ва замонавий жамиятдаги бегоналашув мавзулари кўтарилган.
Масалан, «Маятник-5» асарида шаҳар маконидан узилган ва чексиз цикл ичида қолган курьерлар тасвирланган. Улар глобаллашув, тезкор истеъмол ва етказиб бериш тизимининг рамзига айланган. Такрорий ҳаракатлар эса бу тизимларнинг яширин ижтимоий ва экологик оқибатларига ишора қилади.
Яна бир инсталляцияда оқ қўлқопли қўллар ўйин кубларини бошқаради. Кублар бир вақтнинг ўзида ҳам бошқарилаётгандек, ҳам мустақил ҳаракат қилаётгандек кўринади. Муаллиф бу орқали назорат, тасодиф ва тақдир ўртасидаги нозик чегараларни кўрсатишга уринади.
Кўргазмадаги айрим ишларда рақамли технологиялар сабаб инсонларнинг бир-биридан узоқлашиб бораётгани ҳам тасвирланган. Эътибор тобора экранларга кўчаётгани, жисмоний мавжудлик эса иккинчи даражага тушиб қолаётгани асосий мавзулардан бири сифатида кўрсатилган.
Марказий инсталляциялардан бирида ҳимоя костюмидаги фигура платформа устида айланади. Атрофидаги ноль ва бир билан белгиланган сфералар эса дунёнинг рақамли кодланиши ва инсоннинг тизим ичидаги изоляцияланган ҳолатини ифодалайди. Рассом Петер Аэрсчманн эса кўргазма марказидаги боғ тасвирлари унинг шахсий ҳаётидан олинганини айтди. Рассом тоғдаги кичик фермада улғайганини ва табиат унинг ижодида доимо муҳим ўрин тутишини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, асарлар аниқ бир хабар бериш учун эмас, балки одамларни фикр алмашишга ва муҳокамага чорлайдиган макон яратиш учун ишланган.
«Қўғирчоқлар» мавзуси эса рассомнинг сўнгги 25 йиллик ижодида қайта-қайта учраб келган образлардан бири ҳисобланади. Муаллифнинг айтишича, бу образлар инсон ва жамият ҳаётидаги яширин кучлар ҳамда кўринмас таъсирларни ифодалайди.
Бундан ташқари кўргазма доирасида маҳаллий рассомлар иштирокида воркшоплар ҳам ташкил этилиши режалаштирилган. Унда Петер Аэрсчманн ўзбекистонлик ижодкорлар билан биргаликда ишлайди ва яратилган янги асарлар ҳам кўргазмадан ўрин олади.
Тадбирда иштирок этган БАА элчиси доктор Саид ал-Қамзий кўргазмани санъатнинг янги авлоди сифатида баҳолади. Унинг фикрича, ушбу лойиҳа Ўзбекистон ёшларини замонавий ва рақамли санъат ҳақида кенгроқ ўйлашга ундайди ҳамда янги ижодий имкониятларни очиб беради.
