Тўқаев Путинни Украина урушини тўхтатишга чақирди (Таҳлил)

 

Жорий йилнинг 25 июль куни Қозоғистон президенти Қосим-Жўмарт Тўқаев Россия раҳбари Владимир Путин билан учрашиб, Украинадаги урушни тўхтатишга чақирди. Россиянинг энг яқин иттифоқчиларидан бири бўлган давлат раҳбари нега бундай чақириқ билан чиқди? Россияга нисбатан бундай мурожаат ёки чақириқ Кремль томонидан илиқ кутиб олинмаслигини яхши билар эди.

 

Россия ва Қозоғистон ўртасидаги муносабат

 

Путин ва Тўқаев ўртасидаги мазкур воқеага назар ташлашдан олдин икки давлат ўртасидаги муносабатлар ҳақида гапирилганда ёдда тутиш керак бўлган муҳим масалалар бор.

 

Биринчидан, Қозоғистон Россия билан 7 644 километр узунликдаги чегарага эга. Бу дунёдаги энг узун қуруқлик чегараси ҳисобланади. Бундай ҳолатда Россияга нисбатан Қозоғистон ташқи сиёсатини баҳолашда географик омилни четда қолдириб бўлмайди.

 

Бундан ташқари, Россиядаги айрим ўрта бўғин сиёсатчилар ва жамоат арбоблари Қозоғистоннинг ички тил сиёсатини мунтазам танқид қилиб келмоқда. Тhe Моscow Тimes нашрининг ёзишича, улар мамлакатнинг Россия билан чегарадош шимолий ҳудудларига нисбатан деярли яширилмаган ҳудудий даъволарни илгари сурмоқда. Украинадаги уруш қандай бошланганини эслайдиган ҳар қандай инсон учун бундай баёнотларни эътиборсиз қолдириш қийин.

 

Яна бир муҳим жиҳат шундаки, Қозоғистон иқтисодий жиҳатдан ҳам Россия билан жуда яқин боғланган. Шу омилларни ҳисобга олганда, Қозоғистон учун тажрибали дипломат Тўқаев энг яхши биладиган йўлни танлашдан бошқа чораси йўқ. У Россия билан мувозанатни сақлаб туриши керак. Унинг вазифасининг муҳим қисми Европа, АҚШ, Хитой ва халқаро сиёсатга таъсир кўрсатувчи бошқа йирик марказлар билан иқтисодий ҳамда дипломатик алоқаларни сақлаб қолишдан иборат.

 

Сўнгги йилларда халқаро сиёсат тобора беқарорлашиб бораётган бўлсада, давлатлар охир-оқибат ўз миллий манфаатларини биринчи ўринга қўяди. Тўқаев нима учун бундай баёнот берганини тушунишнинг энг яхши йўли эса пул оқимига, яъни иқтисодий манфаатларга қарашдир.

 

Қозоғистон дунёдаги энг йирик ўнта нефть ишлаб чиқарувчи давлатдан бири ҳисобланади. Мамлакат ишлаб чиқараётган нефтнинг қарийб 80 фоизи Каспий қувур консорциуми (СPС) орқали экспорт қилинади. СPС Қозоғистон нефтини экспорт қилишнинг асосий йўли бўлиб, ундан Европа ва АҚШнинг йирик халқаро нефть компаниялари ҳам фойдаланади. Украина дронлари Россиянинг энергетика инфратузилмасига зарба бераётган бир пайтда, Қозоғистон ҳам бир неча бор бу можаронинг салбий оқибатларини бошдан кечирди. СPС инфратузилмасига етган зарар мамлакатнинг асосий экспорт йўлагидан фойдаланиш имкониятини чекламоқда.

 

Фақатгина ўтган ой давомида консорциум уч марта фаолиятини тўхтатишга мажбур бўлди. Энг сўнгги узилиш 30 июль куни қайд этилди.

 

Тўқаев Путинга нима деган?

 

Қозоғистонда шундай даражадаги бошқа экспорт йўлаги мавжуд эмас. Шу сабабли соҳа мутахассислари қайта-қайта юз бераётган узилишлар мамлакатни нефть қазиб олиш ҳажмини камайтиришга мажбур қилаётганини таъкидламоқда. Асосий экспорт йўли мунтазам узилиб турган бир пайтда, Тўқаев Путинга ёқмаслигини билган фикрини қандай шаклда етказгани эътиборга лойиқ.

 

Нутқнинг тузилишига қараганда, Тўқаев ўзи яхши биладиган дипломатик усулдан фойдаланган. У танқидни “мақтов сендвичи” деб аталадиган усул ичига жойлаштирди: аввал мақтов, кейин танқид, охирида эса яна мақтов. Бу усул оғир ҳақиқатларни суҳбатдошга юмшоқроқ етказиш учун қўлланилади. Бу атайлаб қилинганми ёки тасодифми — буни билиш қийин. Путин буни қандай қабул қилгани ҳам номаълум. Аммо нутққа яқинроқ назар ташласак, бу усул аниқ кўзга ташланади.

 

Нутқининг биринчи қисмида Тўқаев икки давлат ўртасидаги асосий ҳамкорлик йўналишларини санаб ўтди. Жумладан, Қозоғистоннинг биринчи атом электр станцияси Россия томонидан қурилиши ҳақида гапирди. Бу лойиҳа ва унинг пудратчиси мамлакат ичида танқид қилинаётганига қарамай, у бу масалани алоҳида таъкидлади.

 

Дипломатик тилни оддий тилга таржима қиладиган бўлсак, Тўқаев аввал Путиннинг хизматларини эътироф этиб, сўнг асосий масалага ўтиш учун эҳтиёткор кириш сўзини айтди. Шундан сўнг у Қозоғистон Украинадаги урушдан четда эмаслигини очиқ айтди. Аниқроғи, у энергия ташиш бугунги дунёдаги энг муҳим масалалардан бири эканини таъкидлаб, урушнинг иқтисодий оқибатлари Остонани энди эътиборсиз қолдириб бўлмайдиган даражада ташвишга солаётганини англатди.

 

Тўқаев Европа ва АҚШдан ушбу можаро юзасидан турли «сигналлар» олганини ҳам айтди. Бу халқаро ҳамкорларнинг иқтисодий йўқотишларига ишора бўлиши мумкин. Чунки СPС лойиҳасида Россия ва Қозоғистон билан бир қаторда АҚШ, Буюк Британия, Германия ва Италия компаниялари ҳам акциядор ҳисобланади.

 

Эътиборга молик жиҳатлардан яна бири шундаки, Тўқаев можаро ҳақида гапирар экан, Кремль узоқ вақт ишлатган "махсус ҳарбий операция" иборасини эмас, балки «уруш» атамасини қўллади. Бундан ташқари, у бу фуқаролар уруши эмаслигини, балки икки мустақил давлат ўртасидаги уруш эканини алоҳида таъкидлади. Бу эса Путиннинг Украина мустақил давлат ва алоҳида маданият эмаслиги ҳақидаги қарашларини рад этувчи муҳим сиёсий сигнал эди.

 

“Биз Қозоғистонда доимо Украина халқига, унинг маданияти ва тилига ҳурмат билан қараганмиз. Бизнинг фикримизча, бу можаронинг асл моҳияти кўпчилик учун, жумладан, биз учун ҳам тўлиқ тушунарли эмас”, деган Тўқаев.

 

Шундан кейин у танқид оҳангини юмшатгандек бўлиб, фронт чизиғи бўйлаб урушни музлатиш ғоясини илгари сурди. Нутқ якунида эса воситачилик қилиш ҳақидаги таклифларни рад этганини айтиб, Путин ва "буюк рус халқи" бу масалани ўзлари ҳал қила олишига ишонч билдирди.

 

Энди эса асосий саволлар туғилади. Путин бу гапларни олдиндан билганмиди? Бу баёнот Қозоғистон ёки Тўқаевнинг ўзи учун қандай оқибатларга олиб келиши мумкин?

 

Эҳтимол, Тўқаев Путинни бу мавзуни кўтариши ҳақида олдиндан огоҳлантиргандир. Биз биладиган ягона нарса шуки, Путин бундан мамнун кўринмади. Эртаси куни Россия Ҳарбий-денгиз флоти ҳарбийлари билан учрашувда Путин ғалабанинг муҳимлиги ҳақида узоқ гапирди, бироқ урушни музлатиш масаласини умуман тилга олмади. Кремль матбуот котиби Дмитрий Песков эса Киевнинг позициясини ҳисобга олганда Тўқаевнинг таклифи амалга ошиши мумкин эмаслигини билдирди.

 

Бу Тўқаев ўз нутқини Путин билан келишмаганини англатадими? Катта эҳтимол билан — йўқ. Бу Тўқаев Путиннинг норозилигини олдиндан ҳисобга олмаганини англатадими? Эҳтимол, ундай эмас. Бу Тўқаевнинг Кремль риторикасидан биринчи марта чекиниши эмас.

 

2022 йилда Россияда бўлиб ўтган тадбирда у ўзини “Донетск халқ республикаси” ва “Луганск халқ республикаси” деб атовчи тузилмаларни тўлақонли давлатлар эмас, балки квази-давлат тузилмалари деб атаган эди. Шунингдек, Қозоғистон БМТ Низомида белгиланган ҳудудий яхлитлик тамойилларини қўллаб-қувватлашини, ҳатто бу тамойил айрим ҳолларда халқларнинг ўз тақдирини ўзи белгилаш ҳуқуқидан устун туришини таъкидлаган.

 

Ўша пайтда ҳам, бугунгидек, унинг баёнотлари асосан “хорижий агент” сифатида фаолият юритаётган мустақил рус оммавий ахборот воситалари томонидан жасоратли сиёсий қадам сифатида баҳоланган.

 

Шу билан бирга, Тўқаев аввало сиёсатчи ва профессионал дипломат эканини унутмаслик керак. Президент бўлишидан олдин у БМТнинг Женевадаги бўлинмаси бош директори лавозимида ишлаган. Шу сабабли унинг баёнотларини ҳиссиёт таъсирида айтилган фикрлар деб баҳолаш қийин.

 

Унда нега айнан ҳозир ва нима учун Кремлга очиқчасига қарши чиқди?

 

Бунга жавоб мафкурада эмас, балки реал сиёсатдадир. Украинадаги урушнинг Қозоғистон иқтисодиётига таъсири энди уни сукут сақлаб бошқариш мумкин бўлмаган даражага етди.

 

Тўқаев шуни кўрсатдики, агар Қозоғистоннинг ҳудудий яхлитлиги ёки иқтисодий манфаатлари хавф остида қолса, у энг яқин иттифоқчисига ҳам дипломатик усулда, ҳатто унинг кўзига тик қараб бўлса ҳам, ўз позициясини очиқ баён қилишга тайёр.