“Росатом” Қозоғистонда янги АЭС қуради. Бу Россиянинг Марказий Осиёдаги таъсирини кучайтирадими?

Россиянинг стратегик аҳамиятга эга давлат корпорацияларидан бири бўлган «Росатом» “Қозоғистон атом электр станциялари” МЧЖ (КАЭС) билан Қозоғистондаги «Балхаш» атом электр станциясида умумий қуввати 2 400 МВт бўлган иккита энергоблокни қуриш бўйича EPC-шартномани имзолади.

«Росатом» бош директори Алексей Лихачёв ва Қозоғистон Атом энергияси агентлиги раиси Алмасадам Саткалиевнинг аввалги баёнотларига кўра, «Росатом»нинг тегишли лицензияни олиши ва АЭС қурилишини бошлаши 2027 йилда кутилмоқда. Станцияни фойдаланишга топшириш эса 2030 йилларнинг ўрталарида амалга оширилиши режалаштирилган. Лихачёв май ойида станцияни фаол қуриш ишларини 2027 йилда бошлаш кутилаётганини, фойдаланишга топшириш эса босқичма-босқич амалга оширилишини айтган.

Яқин вақт ичида «Росатом» лойиҳалаш ишларини якунлаши ва ускуналар етказиб берувчи компаниялардан иборат халқаро консорциумни шакллантириши керак. Бу ҳақда «Росатом» бош директори Алексей Лихачёв маълум қилган.

Ҳозирда «Росатом» бўлажак АЭС қуриладиган майдонда муҳандислик-қидирув ишларини давом эттирмоқда. Корпорация маълумотига кўра, ушбу ишлар 2027 йилда якунланади. Шундан сўнг муҳандислар энергоблокларни қуришни бошлаш учун зарур рухсатномаларни олиш имконини берадиган ҳужжатларни тайёрлашга киришади. Муҳандислик-қидирув ишлари 2025 йил августида бошланган бўлиб, майдонда 60 дан ортиқ бурғилаш қудуқлари қазилган.

«Росатом» 2025 йилда Қозоғистон билан VVER-1200 типидаги иккита атом энергоблокини қуриш бўйича “йўл харитаси”ни имзолаган эди. Россия давлат корпорацияси ушбу лойиҳани амалга оширувчи халқаро консорциум раҳбари этиб ҳам белгиланган.

«Росатом»нинг молиявий ҳолати лойиҳага таъсир қилиши мумкинми?

2026 йил 17 июль куни Eurasianet нашрининг ёзишича, «Росатом» раҳбари Алексей Лихачёв компания “оғир иқтисодий шароит” сабабли жорий йилда инвестиция дастурини қарийб 50 фоизга қисқартиришини маълум қилган. Лихачёв, шунингдек, келгуси 18 ой ичида операцион харажатларни 10 фоизга камайтиришга ҳаракат қилинишини айтган.

Eurasianet компаниянинг молиявий қийинчиликларини Россиянинг Украинадаги уруши ва унга қарши жорий этилган халқаро санкциялар фонида кўриб чиқади. Нашрнинг қайд этишича, Россиянинг Украинадаги уруши ва санкциялар мамлакат иқтисодиётига ҳамда айрим компанияларнинг фаолиятига босим ўтказмоқда.

Нашрнинг ёзишича, «Росатом»нинг инвестиция дастурини қисқартириши Марказий Осиёда, жумладан, Қозоғистон ва Ўзбекистондаги ядро энергетикаси лойиҳаларининг келажаги юзасидан саволларни кучайтирган. Бироқ компания раҳбарияти айнан қайси лойиҳалар қисқартирилиши ёки кечиктирилишини очиқчасига маълум қилмаган. Шу сабабли Қозоғистон ёки Ўзбекистондаги лойиҳалар албатта кечиктирилади, деган хулосага келиш учун ҳозирча етарли асос йўқ.

“Бу — Қозоғистонга киритилган узоқ муддатли инвестиция”

Марказий Осиё бўйича эксперт, сиёсатшунос Мухтор Назировнинг фикрича, «Росатом» ва Қозоғистон ўртасида имзоланган шартнома Қозоғистон манфаатларини кўзлаб амалга оширилмоқда. Сиёсатшунос бу лойиҳани мамлакатга киритилаётган узоқ муддатли инвестиция сифатида баҳолади.

 

                           

 

“Бу атом электр станциясини қуриш — бу узоқ муддатли инвестиция, узоқ муддатли ҳамкорлик дегани. Атом электр станциясини қурмоқчи бўлган мамлакат уни қураётган мамлакат билан дўстона ёки энг камида стратегик муносабатларга эга бўлиши керак. Қозоғистон, биз ўйлаётгандек, Россияни катта хавф манбайи сифатида кўрмайди. Ва мана шу лойиҳаларни охирига етказа олишига ақли етганидан мана шу лойиҳада иштирок этишни қабул қилмоқда”, — дея Zamon.uz'гa интервью берди.

 

Сиёсатшуноснинг фикрича, Россия-Украина уруши «Росатом»нинг лойиҳаларни амалга ошириш имкониятлари ва репутациясига, шунингдек, Россия иқтисодиётига салбий таъсир кўрсатмоқда. Бироқ унинг фикрича, «Росатом» Россиянинг рақобатбардош соҳаларидан бири бўлиб қолмоқда.

 

“Бу соҳадаги уларнинг тажрибаси, айниқса, ядро энергетикасини ривожлантириш, уни илм-фан даражасида ривожлантириш борасида ўзига хос устунликлари бор. Ёки «Росатом»да мавжуд бўлган ўзларининг реакторлари бор. Унақа реакторлар бошқа компанияларда йўқ. Шунинг учун «Росатом» билан боғлиқ лойиҳада хавф эмас, демоқчиман.
Лекин бунинг қурилиши атрофидаги мана шу гаплар хавфлироқ. Демак, Россия билан ҳозир ҳамкорлик қилсангиз, эртага бундан фойдаланади, кейин сизга босим ўтказади. «Росатом» электр станциясининг қурилиш харажати ошиб кетганидан кейин у мамлакатни, иқтисодиётини орқага тортиб, Россияга боғлиқ қилиб қўяди, ривожлана олмайдиган давлатга айлантириб қўяди, деган хавотирлар бор”, — деган Марказий Осиё бўйича эксперт Мухтор Назиров.

Унинг фикрича, бундай хавотирларга ҳам ўрин бор. Чунки Россия айнан Қозоғистоннинг энергетик муаммосини ҳал этишда ўзида мавжуд бўлган ва бошқа муқобил лойиҳаларда бўлмаган таклифни берадиган бўлса, мамлакат буни қабул қилиши мумкин. Лекин Россия сиёсий шартларни аралаштирмаган ҳолда иштирок этаётган бўлса, буни ҳам қабул қилиш мумкин.

Мухтор Назиров ушбу ҳодиса фонида “Нега шу вақтга қадар Марказий Осиё мамлакатлари атом электр станциясини, бу энергетика турини ривожлантира олмадик?” деган саволни ўртага ташлади.

 

“Балки уруш Россияни кўпроқ бу борадаги ҳамкорликни амалга оширишга рағбатлантиргандир. Россиянинг кўпроқ дунёга очилишига ёрдам бергандир мана шу соҳада. Шу тарафдан кўриш керак, менинг фикримча.

Мен техник жиҳатларини ҳам кўрдим, баъзи ўша реакторларини. Нега Россияники нисбатан рақобатбардош? Яъни Россияда, биласиз, кўплаб саноат соҳалари аввал ҳарбий мақсадларда ишлаб чиқарилиб, кейин фуқаролик мақсадларига ўтган. Ва ҳарбий мақсадларда ишлаб чиқарилгани учун, айниқса, битта реактор ҳақида гапирадиган бўлсак, масалан, Ўзбекистонда қўйиладиган кичик реакторлар — у ўша муз ёрувчи катта кемалар, яъни атомли музқаймоқ кемаларида ишлатилган экан. Яъни бу аввало ҳарбий мақсадларда ишлаб чиқилган ва йиллар давомида ўзини оқлаган реакторлар. Буни кейинчалик фуқаролик реакторига айлантиришган ва айниқса Ўзбекистонда қурилаётганини экспериментал дейишяпти. Яъни кичик ва катта реакторнинг бир гибриди сифатида кўришяпти.

Қозоғистоннинг табиий шароитлари Ўзбекистонга нисбатан яхшироқ: текислик, чўл, кейин ўша кўл ҳам бор. Ва бу Қозоғистонга нима беради? Биринчи ўринда, шу энергетика соҳасини ўрганиш имконини беради. Масалан, энергетик объект қурилгандан кейин кадрлар тайёрланади, уни эксплуатация қилинади. Бу илмий соҳаку. Ўша соҳалар пайдо бўлади, яъни ядро энергетикаси соҳаси тиббиётда ҳам қўлланиши мумкин, саноатда қўлланиши мумкин ва ҳоказо. Ўша соҳанинг ривожланишига туртки беради. Мана шу тарафдан қараганда, менимча, мақсадга мувофиқ деб ўйлайман”, — дейди сиёсатшунос Мухтор Назиров.

«Росатом» — мамлакатларга босимми?

“Билим карвони” нодавлат нотижорат илмий муассасаси директори, Тошкентдаги Вебстер университети профессори Фарҳод Толиповнинг Zamon.uz'гa берган қисқа интервьюсида Россия томонидан амалга ошириладиган лойиҳанинг қаерда бўлишидан қатъи назар, у империалистик сиёсатнинг бир кўриниши ҳисобланишини маълум қилди.

 

                             

 

“Айниқса, йирик-йирик лойиҳаларга қараганда, биттагина АЭС орқали эмас, бошқа лойиҳалар, бошқа контрактлар, бизнес томонидан ҳам қилинаётган ишлар у ёки бу даражада, у ёки бу шакл ва кўринишда Россия томонидан босим қилишга хизмат қилади. АЭСга келганда, бу энг катта омил ёки энг катта кўринишда намоён бўлаётган босим сиёсати.

 

Шунинг учун масала кенгроқ. Ва албатта, бу жуда ҳам, бир томондан, Россия ёки бошқа қайсидир давлат амалга ошираётганидан қатъи назар, ҳаттоки ўзи хавфли объект ҳисобланади. Қозоғистонда, айниқса Ўзбекистонда бизнинг экологларимиз, мутахассисларимиз, ҳаттоки ядровий физика соҳасида мутахассис бўлган олимлар, физиклар бунга қарши чиққан. Биз бир неча маротаба таҳлил қилиб, ўша мутахассислар билан учрашиб таҳлил қилганимизда, мана шу муносабатга келган эдикки, деярли ҳеч қайси жамоатчилик вакили АЭС умуман объект сифатида, атом электр станцияси сифатида бизга керак, деб айтган бўлса”, — деди Фарҳод Толипов.

Сиёсатшунос Россия томони қураётган бу объектда ишлайдиган ўзбек мутахассислари йўқлигини таъкидлади.

“Россиянинг Ўзбекистон, Туркия, Венгрия ва бошқа давлатларда амалга ошираётган шу каби лойиҳалари таҳлили шуни кўрсатадики, бу ерда ҳам муаммоли ҳолатлар кўп бўлган экан. Объектнинг нархи қанча туришидан бошлаб, қуриш жараёнида унинг нархи бир неча карра ошиб кетган ҳолатларигача, умуман, қурилиш жараёнида турли муаммолар юзага келган лойиҳаларгача қарасак, бошқа хабарлар келяпти. Бу объектлар ўша давлатларда ҳам шубҳа уйғотяпти.

Бизда ҳам худди шунга ўхшаган хавфлар, рисклар йўқ эмас. Нархнинг ошиб кетиши. Ўзи 10 миллиард, 20 миллиард доллар турадиган объектнинг нархи яна ошиб кетса, Ўзбекистоннинг ташқи қарзи ва давлат молиясига қўшимча босим тушиши мумкин. Энди бу объект қанақа бўларкин, деган кўплаб шунга ўхшаш саволларни қўйиш мумкин”, — деди Фарҳод Толипов.

Сиёсатшуноснинг айтишича, у ўзининг “Билим карвони” марказида АЭС масаласи бўйича семинар ва конференция ўтказган. Унинг сўзларига кўра, унда мутахассислар АЭС қурилиши масаласига танқидий ёндашган ва Ўзбекистонда бундай объект қуриш мақсадга мувофиқ эмас, деган хулосага келган.

“Албатта, қарам бўлиш эҳтимоли жуда ҳам катта, чунки биз Россияга тўла-тўкис мана шу энергетика соҳасида қарам бўлиб қолган бўламиз. Нима демоқчиман тўла-тўкис? АЭСдан ташқари, биз ҳозир газни ҳам Россиядан сотиб оляпмиз. Ўзимизнинг газни шу палапартиш контрактлар билан Хитойга сотиб, ўзимизда етишмовчилик бўлганлиги учун уни ҳам Россиядан сотиб оляпмиз. Яъни бутун энергетика соҳамизда, энергетика таъминотида бу сафар газ, бу сафар энди Россия бу позицияларни эгаллаб ётибдида. Демак, ҳар қанақа йўллар билан, ричаглар bilan... Мана шу энергетика — бу ҳаётий соҳаку! Ахир одамларнинг ҳаёти ёки бутун давлатнинг, мамлакатнинг ҳаёт-мамот масаласи — энергетика. Шунинг учун бу соҳа Россиянинг қўлига ўтар экан ёки Россия бу соҳага катта таъсир қила олар экан, албатта, унинг бевосита ёки билвосита босим қилиш эҳтимоли ҳам мавжуд”, — деган сиёсатшунос.

Ўзбекистонда вазият қандай?

Ўзбекистондаги Атом энергетикасини ривожлантириш агентлиги матбуот котиби Гулрухсор Равшанова Замон.узъга «Росатом»даги молиявий қийинчиликлар Ўзбекистондаги лойиҳаларга таъсир этмаганини ва режалаштирилган лойиҳалар ўз вақтида давом этаётганини маълум қилди.

Ҳозирги вақтда Ўзбекистон «Росатом» билан ҳамкорликда Жиззах вилоятининг Фориш туманида қиймати 9,5 миллиард доллар бўлган интеграциялашган атом электр станциясини қурмоқда. Президент Шавкат Мирзиёев 2 сентябрь куни лойиҳа ва унга ёндош “атомчилар шаҳарчаси” қурилиши билан танишди.

Ҳозирги ҳисоб-китобларга кўра, станцияда ишлатиладиган маҳсулот ва ускуналарнинг 21 фоизи, яъни тахминан 1,9 миллиард долларлик қисми Ўзбекистонда ишлаб чиқарилиши режалаштирилган. Президент бу кўрсаткични етарли эмас деб баҳолаб, маҳаллийлаштириш даражасини камида 30 фоизга етказиш вазифасини қўйди.

Шунингдек:

• қурилиш-монтаж ишларининг 65 фоизини маҳаллий компаниялар бажариши керак;

• қурилиш жараёнига 7 минг нафар маҳаллий ишчи ва мутахассис жалб қилинади;

• Фориш туманида 200 гектарлик саноат зонаси ташкил этиш таклиф қилинди;

• саноат зонасида камида 100 та қўшма корхона ташкил этиш ва 15 йўналишда маҳсулот ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш режалаштирилган.

АЭСнинг ташқи инфратузилмаси учун 388 километр электр тармоқлари, 21 километр ичимлик суви, 120 километр техник сув қувурлари, 39,5 километр автомобиль ва 11 километр темир йўл қурилади. Ушбу инфратузилма лойиҳаларида маҳаллий маҳсулот ва хизматлар улушини 60–70 фоизга етказиш вазифаси қўйилган.

АЭС қурилиши билан бирга 200 гектар майдонда атом энергетикаси соҳаси мутахассислари ва уларнинг оилалари учун шаҳарча ҳам барпо этилиши режалаштирилган.

Жаҳон Ядро Ассоциацияси бош директори Сама Билбао й Леóн Zamon.uz журналисти Шоҳжаҳон Мажидовга Ўзбекистон ва Россия ўртасида амалга оширилаётган АЭС лойиҳаси бўйича қисқа интервью берди. Эуроневсъга берган интервьюсида ҳам Билбао й Леóн ривожлантириш режасини мамлакатда электр энергиясига талабнинг ортиши ва табиий газдан фойдаланиш улушини камайтириш истаги билан изоҳлаган.

У Ўзбекистоннинг атом энергетикаси дастурини бошлаётганини юқори баҳолаб, «Росатом» атом энергетикаси соҳасида катта тажрибага эга компания эканини айтди.

“Ўзбекистоннинг атом энергетикаси дастурини бошлаётгани жуда яхши. Биз бир неча ҳафта олдин лойиҳада биринчи бетон қуйилиши билан қурилишнинг дастлабки босқичини бошладик.

Ҳа, сиз тўғри айтдингиз, бу «Росатом» билан амалга оширилаётган лойиҳа. «Росатом» атом энергетикаси соҳасида катта тажрибага эга компания. Маълумки, «Росатом» ҳозир Россияда атом электр станцияларини қурмоқда. Бундан ташқари, компания Бангладеш, Туркия, Миср ва Беларусдаги атом энергетикаси лойиҳаларида ҳам фаол иштирок этмоқда. Шунингдек, Қозоғистон ва Ҳиндистондаги атом электр станциялари лойиҳаларида ҳам иштирок этмоқда.

Шу сабабли, унинг халқаро миқёсда тан олинган, обрўли ва катта тажрибага эга компания эканини кўриш мумкин. Албатта, дунёда бошқа йирик атом энергетикаси компаниялари ҳам бор. Масалан, Жанубий Корея, Япония, АҚШ, Франция, Буюк Британия ва Канада.

Демак, дунёда бу соҳада фаолият юритаётган кўплаб давлатлар бор. Шунчаки, Ўзбекистон айни пайтда «Росатом» билан ҳамкорлик қилмоқда”, — деди Жаҳон Ядро Ассоциацияси бош директори.