O‘simliklar gaplashishi mumkin
Ular bir-biriga nimalar deyishadi?
O‘simliklar atrofga “Yordam bering!”, “Resurslarni tejang!” “Mening mevam yeyishga tayyor!”, “Suv bering!” kabi signallarni yuboradi. Agar siz yangi uzilgan o‘tning hidini his qilgan bo‘lsangiz, siz o‘simlik bilan muloqotda bo‘lgansiz.
Mart oyida o‘tkazilgan yangi tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, ko‘plab turdagi o‘simliklar kasallikni, chanqoqni va stress haqida maʼlumotni yetkazish uchun o‘zidan ultratovushli tovushlar chiqaradi. Bu o‘simliklarning yirtqichlardan tortib changlatuvchilargacha bo‘lgan hamma narsa bilan qanday «gaplashayotganini» isbotlovchi so‘nggi dalildir.
Ushbu tadqiqot muhim ahamiyatga ega. O‘simliklar qanday aloqa qilishini o‘rganish va tushunish ortib borayotgan Yer aholisini oziqlantirish hamda iqlim o‘zgarishiga moslashish uchun ekin maydonlarini ko‘paytirishga yordam beradi.
Atrof muhitga javob berish uchun o‘simlikning ildizlari, poyalari, barglari, gullari va mevalari o‘rtasida aloqa boshlanadi.
Professor Saymon Gilroyning aytishicha, insonnikiga o‘xshash nerv sistemasi orqali o‘tadigan signallar o‘simliklarda ham mavjud bo‘lib, barglar yirtqichlarni yoki yorug‘lik va tovushdagi o‘zgarishlarni aniqlaydi. Ildizlar esa yer ostidagi sharoitlarni kuzatadi.
Misol uchun, ildizlar qurg‘oqchilikni aniqlay oladi va barglarga transpiratsiyani cheklash va suvni tejashni buyuradi. Agar o‘simlik shikastlangan bo‘lsa, unga tegingan odamga bu haqda signal yuboradi.
Olimlar ultratovushlarni biz eshitadigan tovushlarga aylantira oladigan asboblarni yaratishdi. Venera chivinlari ham, sezgir o‘simliklar ham teginish paytida elektr signallarini uzatadi. Birinchisi o‘ljasini tutish uchun og‘zini yopadi, sezgir o‘simlik esa hasharotlarni silkitish uchun harakat qiladi.
Kimyoviy moddalar, shu jumladan, gormonlar ham o‘simlik ichida harakatlanadi.
Oksin deb ataladigan gormon o‘simlikning yuqori qismida ishlab chiqariladi va pastga qarab harakatlanib, kurtaklar tuproq yuzasini yorib o‘tishga harakat qilayotganini bildiradi. Hasharotlarning ovlanishi kabi favqulodda tahdid mavjud bo‘lganda o‘simlik tezda reaksiyaga kirishadi. Bunday stress ostida ko‘plab o‘simliklar o‘zini himoya qilish uchun toksin ishlab chiqarishni boshlaydi.
Atrof-muhit bilan aloqa o‘simliklarning omon qolishiga yordam beradi. Masalan, sichqonlar va hasharotlar ularni eshitishi mumkin. Bahorda ochiladigan jozibali gullar hasharotlar va hayvonlarga ularning gullari changlanishga tayyorligi haqida xabar yuboradi.
Olimlarning aniqlashicha, ko‘rshapalaklar chaqiruvini aniqlaydigan maxsus mikrofonlar yordamida o‘simliklarni ham eshitish mumkin. Pomidorlardan tortib kaktuslargacha bo‘lgan ko‘plab turlar stress holatida ultratovushli tovush chiqaradi. Olimlar o‘simliklarga tegmasdan tashxis qo‘yish, davolash va kuzatishning yangi usullarini topish uchun bu tovushlarni tinglaydi.
Daraxt yoki o‘simlik kesilganda, o‘zidan gazsimon kimyoviy moddalarni chiqaradi, bu og‘riq signalidir.
Purdue universiteti biokimyogari Natalya Dudarevaning aytishicha, bu uchuvchi birikmalar juda ko‘p turli funksiyalarga ega. Uchuvchi moddalar gul tayyor bo‘lganda changlatuvchilarni jalb qilishi va hatto ularni to‘ldirilmagan gullarga yo‘naltirishi mumkin. Meva tarkibidagi uchuvchi moddalar urug‘larni yeydigan va tarqatadigan organizmlarni o‘ziga jalb qiladi. Ular, shuningdek, barglarga yirtqichlardan himoyalanish uchun “mast” qiluvchi modda yuboradi.
Tadqiqotchilar, shuningdek, o‘simliklar uchuvchi moddalar orqali ular duch keladigan maxsus tahdidlar, masalan, yirtqichlar haqida xabar yuborishi mumkinligini bilib oldilar. Bir o‘simlik boshqasiga tahdidni o‘zlari boshdan kechirishdan oldin uni himoya qilishga tayyorlanishlari kuzatilgan.
O‘simliklar o‘z nasllarini topib, ular bilan resurslar uchun raqobatlashmasdan o‘sishiga yordam beradi. Shuningdek, ular o‘rmonlarda keng tarqalgan o‘simliklar ildizni o‘rab turgan yer ostidagi qo‘ziqorinlarga “bu yerga kel” signalini yuboradi. Ko‘pgina zamburug‘lar cho‘zilishi va ozuqa moddalarini to‘plashi mumkin, bu esa fotosintez orqali ishlab chiqariladigan shakar evaziga ularni o‘simlikka qaytarib beradi.
O‘rmondagi daraxt ko‘plab turli zamburug‘lar bilan aloqada bo‘ladi va bitta qo‘ziqorin turli xil daraxtlar bilan aloqada bo‘lib, ularni mikorizal tarmoqqa bog‘laydi.
Qiziqarli “suhbatlar” qo‘ziqorin ildiz bilan uchrashadigan joyda sodir bo‘ladi. Ikki tomon boshqa organizmdagi genlarning ifodasini o‘zgartiradigan kichik RNK bo‘laklarini almashishi kuzatilgan. Agar qo‘ziqorin ittifoqchi bo‘lsa, u “Menga ishonishingiz mumkin” deb aytadi va bu o‘simlikning o‘sishiga yordam beradi. Agar qo‘ziqorin dushman bo‘lsa, qo‘ziqorinning kichik RNKsi o‘simlikning himoya genlarini o‘chirib qo‘yadi va qo‘ziqorin hujumini osonlashtiradi.
Bir nechta daraxtlar bitta qo‘ziqorin bilan bog‘langan bo‘lsa, ular resurslarni bo‘lishishi mumkin.
Yer ostidagi o‘simliklar mikroblar bilan ham aloqa qiladi. Qo‘ziqorinlar singari ular ildizlarga tortiladi va biofilm hosil qilish uchun biriktiriladi. Masalan, o‘sishni rag‘batlantiruvchi bakteriyalar kasalliklarga chidamliligini oshirish orqali o‘simliklarning himoyasini kuchaytirishi mumkin.
