1918-yilda ozarbayjonliklarga qarshi sodir etilgan genotsid qurbonlari xotirlanmoqda
1918-yil 30-mart va 3-aprel kunlari oralig'ida 70 mingdan ortiq ozarbayjonlik o‘ldirilgan.
Ma’lumotlarga ko’ra, 1918-yil 30-mart va 3-aprel kunlari oralig'ida Boku Soveti va Dashnoq armanlari qurolli guruhlari Boku shahri va Boku viloyatining turli hududlarida, shuningdek, Shamaxi, Guba, Xachmaz, Lankaran, Hojiqobul, Salyan, Zangezur, Qorabog', Naxchivon va boshqa hududlarda 70 mingdan ortiq ozarbayjonlikni o‘ldirgan; Boku uyezdida 229 ta qishloq, Ganja uyezdida 272 ta, Zangezurda 115 ta, Qorabog‘da 157 ta qishloq yer yuzidan yo‘q qilingan; aholi punktlari yoqib yuborilgan, minglab oilalar o‘z yurtidan quvilgan.
Qayd etilishicha, mart genotsidi bevosita “Evelina” kemasida musulmon harbiylarini qurolsizlantirishdan keyin boshlangan bo‘lib, bu aholining keskin noroziligiga sabab bo‘lgan. 27-mart kuni taxminan 300 kishilik musulmon polki askarlari va ofitserlari Lankaran shahridan Boku shahriga Haji Zeynalabdin Tagiyevning o‘g‘li Muhammadning dafn marosimida qatnashish uchun kelgan edi. U tasodifan qurol bilan muomala qilish natijasida halok bo‘lgan.
29-mart kuni ular “Evelina” kemasida qaytishga tayyorgarlik ko‘rayotgan paytda, Boku Soveti ularni qurolsizlantirish maqsadida portga qurollangan gvardiyachilarni yuborgan. Otryad bo‘ysunishdan bosh tortgach, qurollar kuch bilan tortib olingan.
Bu harakat mahalliy aholining g‘azabini qo‘zg‘atdi. Ular Tazapir masjidi va “Ismailiya” binosida yig‘ilishlar o‘tkazib, qurollarni qaytarishni talab qildilar. 30-mart kuni soat 16:40 da muzokaralar muhokamasi davomida provokatsiya sodir etildi va Stepan Shaumyan muzokaralar to‘xtatilganini e’lon qildi. Shundan so‘ng bolshevik-dashnoq qurolli guruhlari Bokuda qirg‘in boshlagan.
Manbalarda qayd etilishicha, ushbu to‘qnashuvlar davomida Boku shahrida va boshqa hududlarda tinch aholi yashaydigan mahallalarga hujumlar uyushtirilgan, ayrim binolar vayron qilingan va yoqib yuborilgan. Voqealar aprel oyining boshlariga qadar davom etgan va keyinchalik boshqa hududlarga ham tarqalgan.
Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, mart voqealarida 12 mingdan ortiq ozarbayjonlik halok bo‘lgan. Keyinchalik tashkil etilgan Favqulodda tergov komissiyasi ushbu voqealarni o‘rganib, bir qator hududlarda katta talafotlar qayd etilganini ma’lum qilgan. Jumladan, Shamaxa uyezdida minglab aholi vakillari halok bo‘lgani, Guba hududida esa o‘n minglab qurbonlar va yuzlab vayron qilingan qishloqlar qayd etilgan. 2007-yilda Guba hududida ommaviy qabristonlar aniqlangani ham ma’lum qilingan.
Mazkur voqealarga siyosiy baho berish jarayoni Ozarbayjon Demokratik Respublikasi davrida boshlangan. 1918-yil 15-iyulda Favqulodda tergov komissiyasi tuzilgan.
1998-yil 26-martda esa Ozarbayjonning sobiq prezidenti Heydar Aliyev farmoni bilan 31-mart ozarbayjonliklar genotsidi kuni deb e’lon qilingan.
Keyingi yillarda ushbu voqealarni o‘rganish va yoritish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar ko‘rilgan. 2018-yilda Ilham Aliyev tomonidan mazkur voqealarni keng yoritish yuzasidan maxsus reja tasdiqlangan.
