Markaziy bank tomonidan tijorat banklari tuzayotgan kredit shartnomalarida to‘lovlar kechiktirilgan taqdirda qo‘llanilayotgan jarima va moliyaviy sanksiyalar tahlil qilindi. O‘rganishlar natijasida ayrim banklar amaliyotida adolat va mutanosiblik tamoyillariga zid holatlar aniqlanib, ularga rasmiy ogohlantirish xatlari yuborildi. Bu haqda Markaziy bank matbuot xizmati xabar berdi.
Tahlil jarayonida ayrim tijorat banklarida:
- kechiktirilgan to‘lovlar uchun hisoblanadigan foiz stavkalari shartnomada belgilangan yillik stavkadan bir necha barobarga oshib, ayrim holatlarda 150–180 foizgacha yetayotgani;
- kredit foizlarini kech to‘lash holatlarida eng yuqori chegarasi belgilanmagan kunlik penya qo‘llanilayotgani;
- kreditorning real xarajatlari bilan bog‘liq bo‘lmagan qo‘shimcha bir martalik jarimalar undirilayotgani aniqlangan.
Shuningdek, ayrim holatlarda oshirilgan foiz stavkasi, penya va bir martalik jarimalar bir vaqtning o‘zida qo‘llanilib, qarz oluvchilar zimmasiga ortiqcha moliyaviy yuk yuklanayotgani qayd etilgan. Natijada to‘lovni kechiktirish bilan bog‘liq umumiy xarajatlar kreditni o‘z vaqtida xizmat ko‘rsatish qiymatidan bir necha barobar oshib ketmoqda.
Markaziy bankning taʼkidlashicha, bunday amaliyot kreditor uchun qarzni o‘z vaqtida undirishdan ko‘ra, kechikish holatidan moliyaviy foyda olishni rag‘batlantiruvchi iqtisodiy modelni shakllantirmoqda. Bu esa kredit shartlarining shaffofligi va ochiqligiga putur yetkazadi hamda qarz oluvchilarning kredit olish paytidagi real moliyaviy xavflarni to‘liq baholashiga to‘sqinlik qiladi.
Markaziy bank ushbu holatlar tomonlar manfaatlari muvozanatini buzishi, ijtimoiy xatarlarni kuchaytirishi, fuqarolarning murojaatlari sonini oshirishi hamda bank tizimiga bo‘lgan ishonchni pasaytirishi mumkinligini qayd etdi.
Shu munosabat bilan tijorat banklariga:
- kechiktirilgan majburiyatlar uchun qo‘llaniladigan sanksiyalar kompensatsion xarakterga ega bo‘lishi;
- to‘lovni kechiktirish oqibatlari qarz oluvchilar uchun oldindan aniq va tushunarli tarzda belgilanishi;
- kredit shartnomalarida javobgarlik choralarini adolat va mutanosiblik tamoyillari asosida belgilash tavsiya etildi.