Дунё океанлари пластик чиқиндига тўлмоқда

 

Олимларнинг ҳисоб-китобларига кўра, ҳозирда океанларда 171 триллиондан ортиқ пластмасса сузмоқда. Ушбу пластмасса балиқ ва денгиздаги биологик ҳаётини ўлдиради ва ҳатто инсон танасига тушади. Бу турдаги чиқиндиларни зарарсизроқ моддага айланиши учун бир неча асрлар керак бўлади.

 

2005 йилда океандаги пластик чиқиндилар сони 16 триллионга етган, ўшандан бери уларнинг сони 10 баравардан ошди. Дунё океанидаги пластик ифлосланишнинг янги баҳоси 1979 йилдан бери мавжуд бўлган маълумотлар таҳлили ва экспедиция натижаларининг комбинациясидан келиб чиққан.

 

Балиқ овлаш учун шишалар, қадоқлаш ва айрим предметларни тайёрлаш учун бир марта ишлатиладиган пластмасса қуёш нури ва механик жараёнлар таъсирида вақт ўтиши билан кичикроқ бўлакларга бўлинади.

 

Китлар, тошбақалар, балиқлар ва баъзи денгиз қушлари пластмассани озиқ-овқат деб адашади ва уларни еб юборади. Чиқинди ошқозонларида тўпланиб қолган жониворлар ҳалок бўлади.

 

Микропластмассалар шунингдек, ичимлик сувига ҳам киради, бунинг натижасида унинг зарралари ўпкада, томирларда ва ҳатто одам йўлдошида ҳам топилган.

 

Ҳозирча олимлар унинг инсон танасига қанчалик зарарли эканлигини аниқ айта олмайдилар.

 

2005 йилгача тўпланган маълумотларда пластмасса миқдорининг кўпайиши ёки камайиши тенденциялари кузатилмаган. Плимут университети профессори Ричард Томпсоннинг таъкидлашича, бу тахмин океанларнинг ифлосланиши ҳақида биз билган нарсаларга мос келади.

 

“Ҳаммага маълумки, океанда жуда кўп пластик бор. Биз зудлик билан ушбу муаммони ҳал қилишга қаратилган тадқиқотларни бошлашимиз керак”,— дейди у.

 

Океан пластмассасининг энг юқори контсентрацияси ҳозирда Атлантиканинг шимолий қисмида жойлашган. Баъзи йирик чиқинди тўплами бошқа жойларда, масалан, Тинч океанида ҳам топилган.

 

Океандаги пластик чиқиндилар янги муаммо эмас, лекин у ҳали тўлиқ ҳал этилмаган.

 

1980 йилларда бир қатор мажбурий халқаро шартномалар балиқ овлаш ва денгиз кемаларидан пластмассани ташлаб юборишни тўхтатишни талаб қилди.

 

Кейинчалик улар ихтиёрий келишувлар билан алмаштирилди, муаллифларнинг фикрига кўра, бу унчалик самарали бўлмаган.

 

Жорий йилнинг 5 мартида океанларни ҳимоя қилиш кунида “Очиқ денгиз тўғрисидаги шартнома” тузилди. Юздан ортиқ давлат йиллар давомида олиб борилган музокаралардан сўнг океанларни ҳимоя қилиш бўйича тарихий келишувга эришди.

 

Унга мувофиқ, Жаҳон океанининг 30 фоизи алоҳида давлатларнинг ҳудудий сувларидан ташқарида (унинг умумий майдонининг учдан икки қисмини эгаллайди) муҳофаза қилинадиган ҳудудга айланади.

 

Шартномада океанларни муҳофаза қилиш ва табиий ресурсларни тиклаш учун қўшимча маблағ ажратиш ҳам назарда тутилган.

 

Аммо тадқиқот муаллифларининг таъкидлашича, ечимлар океанларни тозалаш ва пластмассани қайта ишлашдан кўра, пластмасса ишлаб чиқариш ва ундан фойдаланишни қисқартиришга қаратилиши керак.