Ўсимликлар гаплашиши мумкин

 

Ўсимликлар атрофга “Ёрдам беринг!”, “Ресурсларни тежанг!” “Менинг мевам ейишга тайёр!”, “Сув беринг!” каби сигналларни юборади. Агар сиз янги узилган ўтнинг ҳидини ҳис қилган бўлсангиз, сиз ўсимлик билан мулоқотда бўлгансиз.

 

Март ойида ўтказилган янги тадқиқот шуни кўрсатдики, кўплаб турдаги ўсимликлар касалликни, чанқоқни ва стресс ҳақида маълумотни етказиш учун ўзидан ультратовушли товушлар чиқаради. Бу ўсимликларнинг йиртқичлардан тортиб чанглатувчиларгача бўлган ҳамма нарса билан қандай «гаплашаётганини» исботловчи сўнгги далилдир.

 

Ушбу тадқиқот муҳим аҳамиятга эга. Ўсимликлар қандай алоқа қилишини ўрганиш ва тушуниш ортиб бораётган Ер аҳолисини озиқлантириш ҳамда иқлим ўзгаришига мослашиш учун экин майдонларини кўпайтиришга ёрдам беради.

 

Атроф муҳитга жавоб бериш учун ўсимликнинг илдизлари, поялари, барглари, гуллари ва мевалари ўртасида алоқа бошланади.

 

Профессор Саймон Гилройнинг айтишича, инсонникига ўхшаш нерв системаси орқали ўтадиган сигналлар ўсимликларда ҳам мавжуд бўлиб, барглар йиртқичларни ёки ёруғлик ва товушдаги ўзгаришларни аниқлайди. Илдизлар эса ер остидаги шароитларни кузатади.

 

Мисол учун, илдизлар қурғоқчиликни аниқлай олади ва баргларга транспирацияни чеклаш ва сувни тежашни буюради. Агар ўсимлик шикастланган бўлса, унга тегинган одамга бу ҳақда сигнал юборади.

 

Олимлар ультратовушларни биз эшитадиган товушларга айлантира оладиган асбобларни яратишди. Венера чивинлари ҳам, сезгир ўсимликлар ҳам тегиниш пайтида электр сигналларини узатади. Биринчиси ўлжасини тутиш учун оғзини ёпади, сезгир ўсимлик эса ҳашаротларни силкитиш учун ҳаракат қилади.

 

Кимёвий моддалар, шу жумладан, гормонлар ҳам ўсимлик ичида ҳаракатланади.

 

Оксин деб аталадиган гормон ўсимликнинг юқори қисмида ишлаб чиқарилади ва пастга қараб ҳаракатланиб, куртаклар тупроқ юзасини ёриб ўтишга ҳаракат қилаётганини билдиради. Ҳашаротларнинг овланиши каби фавқулодда таҳдид мавжуд бўлганда ўсимлик тезда реакцияга киришади. Бундай стресс остида кўплаб ўсимликлар ўзини ҳимоя қилиш учун токсин ишлаб чиқаришни бошлайди.

 

Атроф-муҳит билан алоқа ўсимликларнинг омон қолишига ёрдам беради. Масалан, сичқонлар ва ҳашаротлар уларни эшитиши мумкин. Баҳорда очиладиган жозибали гуллар ҳашаротлар ва ҳайвонларга уларнинг гуллари чангланишга тайёрлиги ҳақида хабар юборади.

 

Олимларнинг аниқлашича, кўршапалаклар чақирувини аниқлайдиган махсус микрофонлар ёрдамида ўсимликларни ҳам эшитиш мумкин. Помидорлардан тортиб кактусларгача бўлган кўплаб турлар стресс ҳолатида ультратовушли товуш чиқаради. Олимлар ўсимликларга тегмасдан ташхис қўйиш, даволаш ва кузатишнинг янги усулларини топиш учун бу товушларни тинглайди.

 

Дарахт ёки ўсимлик кесилганда, ўзидан газсимон кимёвий моддаларни чиқаради, бу оғриқ сигналидир.

 

Пурдуэ университети биокимёгари Наталя Дудареванинг айтишича, бу учувчи бирикмалар жуда кўп турли функцияларга эга. Учувчи моддалар гул тайёр бўлганда чанглатувчиларни жалб қилиши ва ҳатто уларни тўлдирилмаган гулларга йўналтириши мумкин. Мева таркибидаги учувчи моддалар уруғларни ейдиган ва тарқатадиган организмларни ўзига жалб қилади. Улар, шунингдек, баргларга йиртқичлардан ҳимояланиш учун «маст» қилувчи модда юборади.

 

Тадқиқотчилар, шунингдек, ўсимликлар учувчи моддалар орқали улар дуч келадиган махсус таҳдидлар, масалан, йиртқичлар ҳақида хабар юбориши мумкинлигини билиб олдилар. Бир ўсимлик бошқасига таҳдидни ўзлари бошдан кечиришдан олдин уни ҳимоя қилишга тайёрланишлари кузатилган.

 

Ўсимликлар ўз наслларини топиб, улар билан ресурслар учун рақобатлашмасдан ўсишига ёрдам беради. Шунингдек, улар ўрмонларда кенг тарқалган ўсимликлар илдизни ўраб турган ер остидаги қўзиқоринларга “бу ерга кел” сигналини юборади. Кўпгина замбуруғлар чўзилиши ва озуқа моддаларини тўплаши мумкин, бу эса  фотосинтез орқали ишлаб чиқариладиган шакар эвазига уларни ўсимликка қайтариб беради.

 

Ўрмондаги дарахт кўплаб турли замбуруғлар билан алоқада бўлади ва битта қўзиқорин турли хил дарахтлар билан алоқада бўлиб, уларни микоризал тармоққа боғлайди.

 

Қизиқарли «суҳбатлар» қўзиқорин илдиз билан учрашадиган жойда содир бўлади. Икки томон бошқа организмдаги генларнинг ифодасини ўзгартирадиган кичик РНК бўлакларини алмашиши кузатилган. Агар қўзиқорин иттифоқчи бўлса, у “Менга ишонишингиз мумкин” деб айтади ва бу ўсимликнинг ўсишига ёрдам беради. Агар қўзиқорин душман бўлса, қўзиқориннинг кичик РНКси ўсимликнинг ҳимоя генларини ўчириб қўяди ва қўзиқорин ҳужумини осонлаштиради.

 

Бир нечта дарахтлар битта қўзиқорин билан боғланган бўлса, улар ресурсларни бўлишиши мумкин.

 

Ер остидаги ўсимликлар микроблар билан ҳам алоқа қилади. Қўзиқоринлар сингари улар илдизларга тортилади ва биофилм ҳосил қилиш учун бириктирилади. Масалан, ўсишни рағбатлантирувчи бактериялар касалликларга чидамлилигини ошириш орқали ўсимликларнинг ҳимоясини кучайтириши мумкин.