АҚШ Эрондан қўрқдими?

Бундан бир ой олдин президент Доналд Трамп Эрон билан ўт очишни тўхтатиш тартиби кучга кирган вақтида, урушни бутунлай тугаши учун Эронга Ҳормуз бўғозини очиш ва ядро дастуридан воз кечиш шартини қўйган эди. Агар бу шартини бажармаса ҳужумни яна қайта бошлаш билан қўрқитган эди. Бироқ кеча, АҚШ Давлат котиби Марко Рубио АҚШнинг Эронга қарши бошлаган “Эпик Ғазаб” ҳарбий операцияси якунланганини маълум қилди.

 

Томонлар нима демоқда?

 

Сешанба кечаси Оқ уйда ўтказилган матбуот анжуманида давлат котиби журналистларга АҚШ бу операцияда барча мақсадларига эришганини айтди.

Рубионинг таъкидлашича, бўғозни қайта очиш ҳаракати эндиликда бутунлай мудофаа ва инсонпарварлик операцияси ҳисобланади ва у фақат АҚШ кемалари ўққа тутилган тақдирдагина Эрон билан тўғридан-тўғри ҳарбий тўқнашувга олиб келиши мумкин.

 

“Биз тинчлик йўлини афзал кўрган бўлардик. Президент келишув тузишни афзал кўради", – деди Давлат департаменти раҳбари Марко Рубио.

 

Кейинроқ, Трамп Эрон билан келишув борасида "катта прогресс"га эришилганини важ қилиб, атиги бир кун давом этган ва фақат саноқли кемаларни озод қилишга улгурган “Озодлик лойиҳаси” ҳаракатини ҳам "қисқа муддатга" тўхтатиб туришини эълон қилди. Шунга қарамай, у "максимал иқтисодий босим" стратегиясининг бир қисми сифатида Америка блокадасини ўз кучида қолдирди.

 

Трампнинг кемаларни бўғоздан олиб чиқиш ҳаракатини тўхтатиб қўйиши маъмуриятнинг аввалги позициясига зид келмоқда. Илгари Оқ уй Эроннинг халқаро сув йўлини тўсиб қўйишига тоқат қилиб бўлмаслигини ва уни фақат АҚШ куч ишлатиш йўли билан очишга қодирлигини таъкидлаб келаётган эди.

 

Трампнинг сўзларига кўра, душанба куни бошланган “Озодлик лойиҳаси” музокараларда воситачилик ролини бажараётган Покистон ҳукумати илтимоси билан тўхтатилмоқда.

Трамп “Truth Social” ижтимоий тармоғида бу қарор “улкан ҳарбий муваффақиятлар” ҳамда Эрон билан тинчлик келишувига эришишдаги “сезиларли ютуқлар” туфайли қабул қилинган. Трампнинг баёноти фонида чоршанба куни Осиёда савдолар очилишида нефть нархи бироз пастлади.

 

Эрон давлат оммавий ахборот воситалари бу ҳолат Трампнинг жаҳон кемачилиги учун муҳим бўлган сув йўлини блокировкадан чиқаришга уринишларида “бир қатор муваффақиятсизликлардан сўнг ортга чекингани”ни кўрсатишини таъкидлаган.

 

Аввалроқ АҚШ марказий қўмондонлиги савдо кемаларига ҳамроҳлик қилиш амалиётига эсминецлар, самолётлар ва 15 минг нафар ҳарбий хизматчи жалб қилинганини маълум қилганди.

 

Бирлашган штаблар қўмитаси бошлиғи, генерал Ден Кейн сешанба куни берган маълумотга кўра, Форс кўрфазида бортида тахминан 22,5 минг денгизчи бўлган 1 500 дан ортиқ кема блокланиб қолган.

 

Вашингтоннинг баёноти Ҳормуз бўғозидаги бир қатор ҳужумлар фонида янгради – бу сулҳ бузилиши хавфи остида экани ҳақидаги хавотирларни келтириб чиқарганди. АҚШ томони Форс кўрфазида қолиб кетган кемаларни олиб чиқиш мақсадида эканини билдирган.

 

Душанба куни Трамп агар Эрон операцияда иштирок этаётган Америка кемаларига ҳужум қилишга уринса, ушбу мамлакат “ер юзидан йўқ қилиниши” билан таҳдид қилган эди.

 

АҚШ мақсадига эришдими?

 

Рубио мақсадлар бажарилганини айтса-да, аслида бундай эмас. 38 кунлик шиддатли ҳарбий операциялар давомида АҚШ Пентагонга кўра 13 000 та нишонга зарба берди. Аммо гап фақат нишонларни йўқ қилишда эмас эди.

Трамп ўз шартларини тез-тез таъкидлаб турди. Эрон ҳарбий-денгиз флоти ҳақиқатан ҳам йўқ қилинди. Аммо бу рўйхатдаги АҚШ томонидан бажарилган ягона банддир.

 

Эроннинг ядровий захирасига ҳануз тегилмади ва уни мамлакатдан олиб чиқиш ёки қурол ишлаб чиқариб бўлмайдиган даражага келтириш бўйича ҳеч қандай келишув йўқ. АҚШ разведкаси маълумотларига кўра, Эрон ракеталари ва учириш мосламаларининг ярмидан кўпи омон қолган. Исроил зарбалари натижасида парчаланган прокси-гуруҳларни қўллаб-қувватлаш масаласи эса ҳали ноаниқ бўлиб қолмоқда.

 

Режимни ўзгартириш ҳақидаги гаплардан Трамп бутунлай воз кечди, ҳатто бир сафар буни ҳеч қачон талаб қилмаганини ҳам айтди. Бошқа сафар эса, у режим ўзгариши аллақачон содир бўлганини иддао қилди. Бироқ, кўплаб Эрон бўйича экспертлар ва разведка ходимлари учун бу режим ўзгариши эмас, шунчаки "шахсий таркибнинг алмашиши" эканлигини айтмоқда.

 

Сиёсий босим ва "мини-уруш"

 

Трамп ва Рубионинг "Epic G’azab" тугади деб эълон қилишлари учун кўплаб сабаблар бор. Конгрессда "Уруш ваколатлари тўғрисидаги қонун" бўйича эътирозлар кучаймоқда. Шунингдек, Трампнинг сиёсий электорати унинг Американи узоқ давом этадиган урушлардан чиқариш ҳақидаги ваъдаси борасида иккига бўлиниб қолган. Бундан ташқари, Трамп Хитойга сафари олдидан ғалаба қозонилганини ва бўғоз очиқлигини кўрсатишни истайди. Унинг Пекинга сафари кейинги чоршанбага белгиланган.

 

Бу вақт ичида Трампнинг тили ҳам ўзгарди. У вазиятни энди "уруш" деб аташдан қочиб, уни "мини-уруш" деб атамоқда. Бошқа нутқларида эса Эроннинг бомбардимон қилинишини "экскурсия" ёки шунчаки йўлдаги "айланма йўл" деб таърифлаб, гўёки Яқин Шарқ бўйлаб дам олиш кунидаги саёҳатда тирбандликка дуч келгандек қилиб кўрсатмоқда.

 

Сиёсий таҳлилчиларнинг фикрича, Трамп Конгрессдан урушни давом эттириш бўйича рухсат ололмаган. АҚШ қонунчилиги бўйича президент “ҳарбий амалиётларини” фақат 60 кунга рухсат берилган. Уни давом этириш ва урушга айлантириш учун президентга Конгресс рухсати керак бўлади.

 

Шунингдек, Пентагон ҳам молиявий қийинчиликни бошдан кечира бошлаган. Конгресс Пентагонга қўшимча маблағ ажратишни ҳам ортга суриб келмоқда.

Iran War Cost Tracke порталига кўра, Пентагон Эрон қарши уруша 72 миллиард доллардан ошиқ маблағ сарфлаган. Бу рақамлар сониялар ичида ўзгариб турмоқда.

 

"Қароқчиликка йўл йўқ"

 

Маъмурият эндиликда ҳарбий зарбалардан кўра иқтисодий қамал самаралироқ деган фикрга ўтди. Рубио АҚШ Эроннинг "заиф иқтисодиётини" ушлаб турган даромад манбаларини қирқиб ташлаётганини айтди.

 

У эронликларни "қароқчилар" деб атади.

"Бўғозлар ҳамма учун ёпиқ бўлса-ю, улар қароқчиликдан фойда кўрса — бунга йўл қўйиб бўлмайди", деган у.

Рубионинг сўзларига кўра, фақат АҚШ Ҳормуз бўғозини "дунёга мурувват кўрсатиш учун" очишга қодир.

 

"Агар биз мана шундай безори режимга халқаро юк ташиш йўлаги устидан назорат ўрнатишга рухсат берсак, тез орада бу ҳолат дунёнинг бошқа йўлакларида ҳам такрорланади",- дея қўшимча қилди у.

 

Эрон ўз позициясида қаттиқ турмоқда

 

Эроннинг янги олий раҳбари Мужтабо Ҳоманаий ядровий ва ракета дастурлари бўйича ҳеч қандай ён бериш бўлмаслигини таъкидламоқда. Ҳормуз бўғозида эркин ҳаракат тикланмаслиги ва АҚШнинг минтақадаги мавжудлиги қабул қилинмаслиги - можарони янада кескинлаштирмоқда. Бундай баёнотлар одатда кучли позицияга эга томонлар томонидан берилади, бироқ амалда Эроннинг имкониятлари ҳам чекланган.

 

АҚШ томони ҳам шунга ўхшаш хатоларга йўл қўймоқда. Доналд Трамп маъмурияти Эронни тезда таслим бўлишга мажбур қилиш мумкин деб ҳисоблаган бўлса-да, амалий ҳаракатлар бу ёндашувнинг мураккаблигини кўрсатди. Масалан, АҚШ ҳарбий-денгиз кучлари томонидан айрим кемаларни кузатиб ўтиш орқали блокадани бузишга уриниш Эроннинг ракета ва дрон ҳужумлари билан жавоб қайтаришига олиб келди. Бу эса ҳар қандай операция катта хавф ва харажат билан амалга оширилишини кўрсатди.

 

Натижада можаро анъанавий ҳарбий тўқнашувдан кўра, иқтисодий ва сиёсий бардошлилик синовига айланмоқда. Ҳормуз бўғози атрофидаги вазият глобал энергия бозорига босим ўтказмоқда, Эрон эса энергия нархларини ошириш орқали ўзининг муҳим босим воситасини сақлаб қолмоқда. Шу билан бирга, АҚШ ҳам иқтисодий босим ва ҳарбий устунлик орқали Эронни чеклашга уринмоқда.

 

Ички сиёсий омиллар ҳам муҳим рол ўйнамоқда. Эрон ичида турли сиёсий гуруҳлар ўртасида келишмовчиликлар мавжуд бўлиб, айрим етакчилар музокаралар орқали можарони ҳал қилиш йўлини изламоқда. Бироқ қатъий позиция устун келаётгани сабаб муроса имконияти чекланмоқда. АҚШда ҳам сиёсий босим ва тезкор натижа кутиш стратегик қарорларни мураккаблаштирмоқда.

 

Асосий муаммо шундаки, ҳар икки томон ҳам қарама-қаршиликни “ютиш мумкин бўлган ўйин” сифатида кўрмоқда. Ҳолбуки, реал вазиятда тўлиқ ғалаба эҳтимоли паст, харажатлар эса жуда юқори. Шу сабабли кескинликни камайтириш учун зарур бўлган сиёсий муросалар қабул қилинмаяпти, чунки улар сиёсий жиҳатдан “мағлубият” сифатида талқин қилиниши мумкин.

 

Шундай мураккаб вазиятда Эрон Ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи хитойлик ҳамкасби Ван И билан кўришди. Учрашув тафсилотлари очиқланмаган. Хитой Эроннинг асосий иқтисодий ҳамкори бўлиб, унинг нефтининг катта қисмини сотиб олади. Трамп келаси ҳафта чоршанба куни Пекинга ташриф буюради.

 

Маълумотларга қараганда ташриф давомида, Эрон ва Тайван масаласи бўйича ҳам гаплашилади.

 

Аммо Трамп томонидан янгараган тинчлик қанча вақт давом этиши номаълум. Таҳлилчиларнинг фикрича, АҚШ ва Исроил Эронга яна қайтади, чунки икки мамлакат ҳам ўз мақсадларига эриша олмаган.

 

Шунингдек, АҚШ ҳали тўлиқ минтақадан хусусан, Эрондан ўз аскар ва қўшинларини олиб чиқиб кетмади. Яқин Шарқдаги вазият эса ҳали тинчимайди. Исроил ва Эрон, икки теократик давлатда дин устун ҳисобланади. Минтақа тинч бўлиши учун эса, иккисидан бири заифлашиши керак. Аммо Исроил кучайиб кетадиган бўлса у бошқа давлатларга ҳужумга ўтиш эҳтимоли катта. Туркия, Покистон, Ливан, Сурия каби давлатлар Исроилнинг кейинги нишонлари бўлиши мумкин.