Трамп ва Си учрашувида Тайван масаласи яна ўртага чиқди
Президент Доналд Трамп Хитойга икки кунлик ташрифи давомида муҳокама қилинган барча масалалардан жуда мамнун кўринди. Бироқ, улар нима масалада келиша олгани номаълум. Чунки Трамп деярли барча нарсада келишганини айтмоқда.
Трамп ва Си учрашувида Тайван масаласи ҳал этилиши керак эди, бироқ…
13-15 май кунлари Трамп Пекинга борган эди. Ташриф давомида у кўп нарсаларни Си Цзиньпин билан келишиб олиши керак эди. Хитой Томони эса у билан Тайван масаласида якуний қарорга келиши кутаётган эди бироқ, музокараларда Тайван масаласи деярли муҳокама қилинмади.
15 май куни Пекиндан АҚШга қайтаётган президент самолёти бортида журналистлар учун ўтказилган брифингда Трамп салмоқли келишувлар ҳақида кам гапирди, аммо Си Цзиньпиннинг қистови билан АҚШнинг Тайван билан муносабатларидаги асосий масалани қайта кўриб чиқаётганига шама қилди.
Оқ уй расмийлари АҚШнинг Тайванга нисбатан сиёсати саммит кун тартибига киритилмаслиги ҳақидаги кўплаб ваъдаларига ва Трампни огоҳлантиришга қарамай, Доналд Трамп ва Си Цзиньпин Тайван оролидаги АҚШ алоқаларини узоқ ва батафсил муҳокама қилганини айтди. Трамп журналистларга Пекиннинг азалий ва асосий талабларидан бири бўлган — ушбу ўз-ўзини бошқарадиган “оролга” қурол сотиш масаласини қайта кўриб чиқишга тайёрлигини билдирди. Аммо АҚШ Хитойнинг эҳтимолий агрессиясини тийиб туриш учун Тайванни мудофаа қуроллари билан таъминлаш бўйича узоқ йиллик мажбуриятларга эга.
Трамп Тайванга қурол сотиш ёки сотмаслик ҳақидаги саволга, яқин вақтлар ичида бу масала бўйича бир қарорга келишини айтган. У, шунингдек, ушбу қарорни қабул қилиш жараёнининг бир қисми сифатида "Тайванни бошқараётган шахс" билан гаплашишини қўшимча қилди.
АҚШ бундай вазиятда Тайванга қурол сотадими?
The New York Times нашрининг ёзишича, Тайван ҳукумати президент Трамп “орол”ни Пекиннинг ҳарбий таҳдидларига қарши мустаҳкамлаш учун 14 миллиард долларлик ракеталар тўплами, дронларга қарши ускуналар ва ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимларини имзолашини бир неча ойдан бери кутмоқда.
Президент Трамп Тайванга ўз мудофаасига кўпроқ маблағ сарфлаш учун босим ўтказган эди. Энди у ўз маъмурияти “орол”ни сотиб олишга ундаган қуроллардан Қўшма Штатларнинг асосий рақиби Хитойга таъсир кўрсатиш учун фойдаланмоқда.
Трампнинг айтишича, АҚШ ва Тайван ўртасидаги қурол сотиш бўйича битимни имзолаш Хитой бўладиган сиёсатга боғлиқ. Трампнинг ушбу сўзларига Пекиндан расмий муносабат билдирилмади. Тайван ҳукумати эса кескинликни тезда юмшатишга уриниб, америкалик мулозимлар уларни АҚШ сиёсати ўзгармасдан қолиши ҳақида кўп бор ишонтирганини маълум қилди.
Пекиндаги музокараларнинг биринчи кунида Си Цзиньпин Трампга "Тайван масаласини Хитой-АҚШ муносабатларидаги энг муҳим масала" эканини айтган эди. Агар бу масала нотўғри ҳал қилинса, Си огоҳлантирганидек, бу "бутун АҚШ-Хитой муносабатларини ўта хавфли вазиятга солиб қўйиши" мумкинлигини айтган эди. Трамп ҳам шу гапларга яраша мазкур масала ҳал қилиниши диққат билан ўйлаб кўради. Чунки АҚШ ва Трампга дунёнинг иккинчи иқтисоди ҳамда замонавий ҳарбий қуроллар яратаётга Хитойдек кучли душман керак эмас.
Тайван Трампга ишонадими?
Тайван президенти Лай Синде администрацияси Трампнинг сўнгги баёнотига нисбатан муносабатида Трамп биринчи муддатидан бери Тайван бўғози хавфсизлигини қўллаб-қувватлагани учун миннатдорчилик билдирди. Шунингдек, Хитойга яқин давлатлар "АҚШ билан мудофаани фаол мустаҳкамлаш йўлида ҳамкорлик қилаётгани, Тайван ҳам бундан мустасно бўла олмаслигини" таъкидлаган.
Си Цзиньпин АҚШ билан музокараларда Трампга "Тайван масаласини Хитой-АҚШ муносабатларидаги энг муҳим масала" эканини айтган эди. Агар бу масала нотўғри ҳал қилинса, Си огоҳлантирганидек, бу "бутун АҚШ-Хитой муносабатларини ўта хавфли вазиятга солиб қўйиши" мумкин.
Трамп ҳам Сининг қарашларини диққат билан тинглаганини кўрсатишга интилиб, интервьюда Хитой раҳбари билан узоқ суҳбатдан сўнг: "Ўйлайманки, ҳозир мен Тайван ҳақида деярли ҳар қандай бошқа давлатдан кўра кўпроқ нарсани биламан", — деди.
Бироқ, у кейинчалик Тайван президентига қўнғироқ қилиши мумкинлиги эҳтимолини ҳам очиқлади, бу қадам эса Пекинни ғазаблантириши аниқ.
Трамп брифингда журналистларга Тайван ҳақида бошқалардан ҳам кўп нарсани билишини ва ҳозир Тайван масласи ҳақида бош қотираётганини айтган. Трамп Тайван президенти билан телефонда гаплашишини айтган.
Агар Трамп ростдан ҳам шундай қилса, у 1979 йилдан буён Тайван раҳбари билан гаплашган биринчи амалдаги президент бўлади. Ўшанда АҚШ Хитой Халқ Республикасини тан олиш доирасида Тайван билан дипломатик алоқаларни узган эди. Хитой АҚШ ва Тайваннинг юқори мартабали мулозимлари ўртасидаги ҳар қандай алоқага кескин қаршилик кўрсатиб келади.
Трампнинг бу юриши тескари натижа бериши ҳам мумкин: у қурол сотишни маъқулласа, Пекиннинг ғазабига учрайди ёки аксинча, америкалик қонунчиларнинг Тайванни қўллаб-қувватлашни кучайтириш бўйича унга босимини оширишига сабаб бўлади.
Таҳлилчиларнинг фикрича, агар Си Трамп маъмуриятини Тайван масаласи учун жазоламоқчи бўлса, Хитой қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари буюртмаларини тўхтатиб қўйиши ёки кўплаб технологик қисмлар учун зарур бўлган нодир металлар экспортига чекловларни кучайтириши мумкин. Аммо Си жорий йил охирида АҚШга давлат ташрифи билан боришга рози бўлди ва янги музокаралар ҳамда янги келишувлар истиқболидан Трампга таъсир ўтказиш учун фойдаланиши мумкин.
Тайван президенти кун тартибига берилган зарба
Трампнинг шарҳлари ҳарбий харажатларни ошириш ва Америка қуролларини сотиб олишга қаттиқ интилаётган Тайван президенти Лай учун муваффақиятсизлик сифатида кўрилиши шубҳасиз.
Тайван қонунчилари ниҳоят АҚШдан иккита қурол пакетини сотиб олиш учун 25 миллиард долларлик махсус маблағни ёқлаб овоз беришганда, Лайнинг ўз партиясидан бўлган депутатлар овоз бермаган эди, чунки бу маблағ ичига маҳаллий дронлар ва бошқа қуроллар харажатлари киритилмагани саббаб бўлган.
Низоларни кузатувчи ва уларни ҳал қилишга кўмаклашувчи Халқаро инқироз гуруҳи (ISG) таҳлилчиси Уилям Янгнинг айтишича, Трампнинг сўзлари Лайнинг рақибларига "осонгина қурол беради", улар президентни Вашингтонга ўта қарам бўлиб қолганликда айблашмоқда.
Хитой билан мустаҳкамроқ алоқалар тарафдори бўлган Тайваннинг асосий мухолиф партияси — Гоминдан (Миллий партия) сиёсатчилари Трампнинг гаплари Лайнинг лақма эканлигини кўрсатганини айтиб чиқишди.
Лай даврида Тайван Хитойнинг кенгайиб бораётган армиясига қарши тура оладиган, асосан АҚШ қуролларини сотиб олиш ҳисобига шаклланган, ракеталар ва ҳаво мудофааси технологиясига эга тезкор, мобил армия тузишга ҳаракат қилди. Трамп ўтган йили 11 миллиард долларлик пакетни маъқуллаган эди, Пекин бунга жавобан орол яқинида ҳарбий машғулотлар ўтказди.
Навбатдаги 14 миллиард долларлик пакетга келсак, Трамп фақатгина: "Яқин вақт ичида бир қарорга келаман", — дейиш билан чекланди.
Fox News телеканалига берган интервьюсида Трамп Тайваннинг яримўтказгичлар (чиплар) ишлаб чиқариш бўйича дунёдаги етакчи тажрибасини ноқонуний йўллар билан қўлга киритгани ва шунинг учун АҚШдан қарздор экани ҳақидаги азалий айбловини яна такрорлади. У, шунингдек, АҚШ минглаб миль узоқликда жойлашган бир пайтда, оролнинг Хитой ҳужуми қаршисидаги заифлигини урғулади.
"Улар бизнинг чип саноатимизни ўғирлашди", — деди Трамп Тайван ҳақида. "Тайванга бироз ҳовуридан тушиш ақллилик бўлар эди. Хитойга ҳам бироз ҳовуридан тушиш оқиллик бўлган бўларди".
Учрашув давомида Тайван масаласи энг кескин нуқтага айланди. Си Цзиньпин Трампни огоҳлантириб, Хитой ўз ҳудудининг бир қисми деб ҳисоблайдиган ушбу орол билан боғлиқ хатоларга йўл қўйилиши "тўқнашувлар ва ҳатто ҳарбий можароларга олиб келиши, бутун муносабатларни катта хавф остига қўйиши" мумкинлигини айтди.
