Трамп шаҳзодага нимани ваъда қилган?
Дунёда янги ядро пойгаси бошланаётган кўринади. CNN қўлига тушган махфий ҳужжатлар ва Оқ уйдаги инсайдлар глобал хавфсизликни остин-устун қилиб юборадиган келишув фош бўлганини кўрсатмоқда. Доналд Трамп маъмурияти Саудия Арабистонига уранни мамлакат ичида бойитишга дастлабки розиликни берган. Энг даҳшатлиси — бу келишув халқаро хавфсизлик назоратларисиз амалга оширилиши мумкин! Музокаралар аллақачон якунланган, бироқ ҳужжат ҳалигача Оқ уй столида имзо кутиб ётибди. Нега? Келинг, парда ортидаги ўйинларни таҳлил қиламиз.
CNN телеканалида кўриб чиқилган ҳужжатлар ва масаладан хабардор манбаларга кўра, Трамп маъмурияти Саудия Арабистонига ядровий қурол ишлаб чиқилишининг олдини олишга қаратилган халқаро хавфсизлик чораларини жорий этмасдан, уранни бойитишга рухсат беришга дастлабки тарзда рози бўлган.
Ар-Риёднинг фуқаролик ядро дастурини АҚШ томонидан қўллаб-қувватланишини белгилаб берувчи ядровий келишув лойиҳаси, АҚШ ва Саудия Арабистони ўртасидаги музокаралар 2025 йилнинг октябрь ойида якунига етганига қарамай, ҳалигача Президент Доналд Трампнинг имзосини кутмоқда.
Масаладан хабардор бўлган икки манбанинг кўрсатишича, Эрон билан давом этаётган уруш Трампнинг имзо чекиши кечикишида муайян роль ўйнаган. Трампнинг сўзларига кўра, бу уруш қисман Теҳроннинг ўз бойитилган уранидан ядро қуроли яратишда фойдаланишига йўл қўймаслик учун бошланган эди. Капитолийдаги (Конгресс) баъзи қонунчиларнинг фикрича, Трамп маъмурияти имзо чекишни пайсалга солмоқда, чунки бу битимлар кучга киришини тўсиб қўювчи икки партиявий эътироз резолюциясига дуч келиши мумкин, деган манбалардан бири.
Экспертларнинг CNN'га маълум қилишича, агар қатъий хавфсизлик чоралари ўрнатилмаса, ушбу келишув Саудия Арабистонига ядро қуролини яратиш йўлини очиб бериши мумкин. Мамлакат валиаҳд шаҳзодаси Муҳаммад бин Салмон аввалроқ, агар унинг давлатининг минтақадаги асосий рақиби бўлган Эрон ядро бомбасига эга бўлса, у ҳам ўз ядро қуролини яратишини айтиб таҳдид қилган эди.
Тўртта манбанинг билдиришича, ядровий соҳада фуқаролик ҳамкорлиги тўғрисидаги келишув ва мажбурий ядровий хавфсизлик чоралари тўғрисидаги битимни ўз ичига олган ушбу ҳужжатлар ҳали кўриб чиқиш учун Конгрессга юборилмаган. Ваҳоланки, федерал қонунчилик Оқ уйдан ҳужжатлар имзоланиши биланоқ шундай қилишни талаб этади.
Оқ уй ушбу келишувлар бўйича берилган саволларга жавоб бермади ва бунинг ўрнига CННъни Энергетика вазири Крис Райтнинг 2025 йил октябрь ойида музокаралар якунланганини эълон қилган баёнотига йўналтирди.
Ўшанда Райт: “Биз фуқаролик ядровий ҳамкорлиги бўйича келишувга эришдик”, деган эди.
“Икки томонлама хавфсизлик келишувлари билан биргаликда биз ҳамкорлигимизни кенгайтиришни, Америка ядро технологияларини Саудия Арабистонига олиб киришни ва ядро қуролини тарқатмаслик мажбуриятига қатъий содиқ қолишни истаймиз”, деган Крис Райт.
Саудия Арабистонининг Вашингтондаги элчихонаси изоҳ бериш сўровига жавоб қайтармади.
Масаладан хабардор манбага кўра, Трамп маъмурияти жорий йилнинг бошида Капитолийдаги баъзи вакилларни Саудия ядровий келишувларининг асосий йўналишлари билан таништирган ва ўшанда ҳам бу келишув мамлакат ичида уранни маълум даражада бойитиш ва/ёки плутонийни қайта ишлашга имкон берадиган махсус тартибга эга бўлиши айтилган эди. Манбанинг таъкидлашича, бундай келишув учун бу аввал кўрилмаган ҳолат ҳисобланади.
CNN'га икки манбанинг маълум қилишича, уранни бойитиш бўйича қоида АҚШ томонидан қўйилган шартларни ўз ичига олади, бироқ юзага келиши мумкин бўлган чекловларнинг тафсилотлари ноаниқлигича қолмоқда.
АҚШ маъмурияти томонидан ўтган йили Конгрессга тақдим этилган рухсатнома ҳисоботи ва Давлат департаментининг май ойида қонунчиларга йўллаган ҳамда CNN томонидан кўриб чиқилган хатига кўра, лойиҳа келишуви Саудия Арабистонидан Атом энергияси бўйича халқаро агентлик (АEHA) билан “Қўшимча протокол” деб номланувчи стандартлаштирилган кучайтирилган ядро хавфсизлиги чоралари тўғрисидаги битимни қабул қилишни талаб қилмайди. Бунинг ўрнига хавфсизлик чоралари бўйича битим фақатгина АҚШ ва қироллик ўртасида бўлади.
Маъмурият Конгрессга йўллаган 2025-йилги рухсатнома ҳисоботида таъкидлашича, АҚШ-Саудия икки томонлама хавфсизлик чоралари тўғрисидаги келишув лойиҳаси “энг нозик соҳалар... бойитиш, конверсиялаш, ёқилғи ишлаб чиқариш ва қайта ишлашда қўшимча хавфсизлик ва текшириш чораларини қўллайди”. Муайян тафсилотларни келтирмасдан, ҳисоботда Саудия ядро дастурини ҳимоя қилишда роль ўйнаши айтилган ва МАГАТЕ ўз иши учун зарур воситаларга эга бўлади”, деб таъкидланган, бироқ агентлик Қўшимча протокол орқали амалга ошириладиган стандартлаштирилган назорат ҳуқуқига эга бўлмайди.
Ядровий тартибга солиш бўйича консультант ва Алабама университети ҳуқуқ профессори Ден Жойнер эса “Қўшимча протоколнинг йўқлигини мустақил равишда хавотир учун сабаб деб кўрмаслигини” айтди. Унинг сўзларига кўра, АҚШ-Саудия икки томонлама келишуви “Саудия Арабистонининг мавжуд AEHA хавфсизлик чораларини тўлдиришнинг оқилона усули ҳисобланади, гарчи унинг етарлилиги якунда ҳали эълон қилинмаган шартларига боғлиқ бўлса-да”.
Бироқ Стрикернинг таъкидлашича, ҳатто бундай объект Америка назорати остида ташкил этилган тақдирда ҳам, Саудия Арабистони тупроғида уранни бойитиш ёки қайта ишлашга рухсат беришнинг мутлақо хавфсиз йўли йўқ.
“Сиз саудияликлар ушбу объектни миллийлаштиришга яъни давлат мулкига айлантиришга уринмаслигига амин бўла олмайсиз”, деди у. “Ўша пайтда ҳокимиятда бўлган АҚШ президенти ядровий портлаш ёки шунга ўхшаш хавфнинг олдини олиш учун ушбу объектни бомбалаш керакми ёки йўқми деган танлов қаршисида қолади”.
Стрикернинг фикрича, уран бойитиш центрифугаларида ишлайдиган Саудия техниклари ва олимлари ўз билимларини бошқа махфий объектларда ҳам қўллашлари мумкин. Покистоннинг ядро қуроли дастури ҳам худди шундай тарзда бошланган эди — олим Абдул Қодир Хон ўзини ишга ёллаган Европа компаниясининг центрифуга чизмаларига таяниб, Покистон дастурини бошлаб берган деб ишонилади. Хон ўз билимларини Эрон, Ливия ва Шимолий Корея билан ҳам баҳам кўрган деб ҳисобланади. Покистон ҳукумати эса Хон технологияни сотишда мустақил ҳаракат қилганини даъво этади.
Ҳужжатлар тайёр бўлса-да, АҚШ президентининг ҳалигача қўлига ручка олмаганига иккита жиддий сабаб бор:
Биринчидан, Эрон билан уруш алангаси: Трампнинг ўзи таъкидлаганидек, Теҳроннинг уранни бойитиб, ядро бомбаси яратишининг олдини олиш учун уруш бошланган бир пайтда, Саудия Арабистонига худди шу ҳуқуқни бериш оловга мой сепиш билан баробар.
Иккинчидан, Конгресс қаршилиги: Капитолийдаги қонунчилар Трампни атайлаб вақт чўзаётганликда айблашмоқда. Сабаби — шартнома имзоланиши биланоқ, АҚШ Конгресси ҳар икки партиянинг овози билан битимни буткул блоклаб қўядиган резолюцияни ишга туширишга тайёр турибди!
Қонун бўйича Оқ уй имзоланган ҳар қандай фуқаролик ядровий битимини (123-модда келишуви) зудлик билан Конгрессга топшириши шарт. Аммо ҳозирча бу бажарилмаган.
Инсайдерларнинг айтишича, АҚШ расмийлари Конгресс аъзоларини ёпиқ эшиклар ортида брифинг қилганда, ҳамма ҳайратда қолган. Чунки Саудияга ўз ҳудудида уранни бойитиш ва плутонийни қайта ишлаш ҳуқуқини берувчи “махсус келишув” тайёрланган. Бу халқаро амалиётда мутлақо кутилмаган ва прецедентсиз ҳолат!
Уранни бойитиш ва плутонийни қайта ишлаш — бу атом бомбаси ўзагини яратишнинг ягона йўлидир. Дунёдаги АЭСга эга ўнлаб давлатлар уранни ўзида бойитмайди, уни АҚШ ёки Россиядан муҳрланган идишларда сотиб олади. Саудия эса уни ўзида ишлаб чиқармоқчи! Ва бунга валиаҳд шаҳзода Муҳаммад бин Салмоннинг аввалги таҳдиди сабаб бўлмоқда.
Энг катта хавотир шундаки, янги ҳужжат Саудия Арабистонидан БМТнинг ядровий кузатувчиси — AEHA (IАEА) билан кучайтирилган “Қўшимча протокол” шартномасини имзолашни талаб қилмайди! Назорат фақат АҚШ ва Саудия ўртасидаги икки томонлама алоқа билан чекланади.
Бу ҳолат 2009 йилдаги АҚШ-БАА шартномасига мутлақо тескари. Бирлашган Араб Амирликлари ўз вақтида ядровий бойитишдан бутунлай воз кечиб, МАГАТЕ назоратига рози бўлган ва бу дунёда “Олтин стандарт” деб ном олганди. Вашингтон энди бу стандартни ўз қўли билан бузмоқчи.
АҚШ маъмурияти ўз ҳисоботида "МАГАТЕ жараёнда барибир иштирок этади ва керакли воситаларга эга бўлади" деб ишонтиришга уриняпти, бироқ экспертлар бунга ишонмаяпти.
Трампнинг столидаги қоғоз шунчаки келишув эмас, балки Яқин Шарқдаги янги кучлар мувозанатининг детонаторидир. Ушбу ҳужжат имзоланса, дунё мутлақо бошқа ядровий реалликка уйғонади!
