Каспий тугуни: Ўзбекистон ва Озарбайжоннинг ягона логистика тизими қандай шаклланмоқда
Боку порти Марказий Осиёдан Европага юк ташишда муҳим транзит марказига айланиши кутилмоқда.
Ўзбекистон ва Озарбайжон ўртасида ягона логистика тизими шаклланмоқда. Икки давлат нафақат янги транспорт йўлларини қурмоқда, балки тез суръатларда порт инфратузилмаси, темир йўл тарифлари ва божхона тартиб-таомилларини уйғунлаштирмоқда. Каспий денгизи энди сув тўсиғидан транспорт йўлагини боғловчи муҳим бўғинга айланади, Боку халқаро денгиз порти эса Марказий Осиёнинг анъанавий йўналишларни четлаб ўтган ҳолда Европага чиқиш нуқтаси сифатида шаклланмоқда.
Каспийдаги логистика маркази
Ўзбекистон ва Озарбайжон қўшма логистика марказини ташкил этиш учун Боку халқаро денгиз порти яқинидаги ҳудудни танлади. Ушбу ҳудуд Озарбайжон темир йўл тармоғи ҳамда Марказий Осиё, Жанубий Кавказ ва Европага йўналган транспорт маршрутлари билан интеграциялашган.
Марказ юкларни консолидация қилиш, сақлаш, контейнерларни мультимодал қайта юклаш ҳамда тезлаштирилган божхона расмийлаштирувини амалга оширади. Ўзбекистон Инвестициялар, саноат ва савдо вазири ўринбосари Хуррам Тешабаевнинг таъкидлашича, мазкур лойиҳа нафақат икки томонлама ташаббус, балки Осиё ва Европа ўртасидаги транспорт боғлиқлигини мустаҳкамлашга хизмат қиладиган шаклланаётган Евроосиё транспорт архитектурасининг муҳим элементи сифатида ҳам кўрилмоқда.
Лойиҳанинг аҳамияти Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темир йўли қурилиши билан янада ошмоқда. Тешабаевнинг баҳолашича, ушбу йўналиш Хитой ва Марказий Осиёдан Каспий денгизи томон юк оқимини сезиларли даражада кўпайтиради, Боку порти эса Ўрта коридор орқали юкларни Европага етказишда асосий транзит марказига айланади.
Институционал асос
Бешинчи Тошкент халқаро инвестиция форумида Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев транспорт-логистика соҳасидаги ўзаро боғлиқликни алоҳида устувор йўналиш сифатида қайд этди. У Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темир йўли ва Трансафғон коридори билан бир қаторда Каспий орқали ўтувчи йўналишни ривожлантиришни ҳам мамлакатнинг Осиё ва Европани боғловчи халқаро магистраллар тармоғига чиқишини таъминлайдиган муҳим вазифа сифатида белгилади.
Шу билан бирга, САSСА+ ташаббуси ҳам институционал тус олмоқда. Мазкур платформа Озарбайжон, Грузия, Қирғизистон, Туркманистон, Туркия ва Ўзбекистон темир йўл маъмуриятларини бирлаштиради. 2026 йил июль ойида «Ўзбекистон темир йўллари» ва яна беш давлат вакиллари коридор бўйлаб юк ташиш ҳажмини ошириш ҳамда тариф сиёсатини қайта кўриб чиқишга қаратилган олти томонлама битимни имзоладилар.
Коридор кўрсаткичлари
Транспорт йўлагининг ривожланиш суръатлари рақамларда ҳам яққол намоён бўлмоқда. Қозоғистон Транспорт вазирлиги маълумотларига кўра, Транскаспий халқаро транспорт йўлаги орқали ташилган юк ҳажми 2019 йилдаги 759 минг тоннадан 2024 йилда 4,484 миллион тоннагача ошган.
Туркий давлатлар ташкилоти ҳисоб-китобларига кўра, 2025 йилда ушбу кўрсаткич 4,7 миллион тоннага етади ва 2027 йилга бориб яна 10 фоизга ўсади. Шу даврга келиб коридорнинг йиллик ўтказувчанлик қуввати 10 миллион тоннага етиши, 2030 йилда эса юк ташиш ҳажми 11,4 миллион тоннани ташкил этиши прогноз қилинмоқда.
2025 йилнинг январь–сентябрь ойларида Озарбайжон ҳудуди орқали 2,65 миллион тонна юк ташилган бўлиб, бу ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 6 фоиз кўпдир. Боку портида контейнерларни қайта юклаш ҳажми эса 40 фоизга ошган.
Логистика — инвестициялар учун истиқболли йўналиш
Озарбайжон–Ўзбекистон инвестиция компанияси (AUIC) учун логистика саноат, соғлиқни сақлаш ва таълим билан бир қаторда инвестиция лойиҳаларини баҳолашнинг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади. Ўзбекистон ва Озарбайжондаги лойиҳаларга одатда 5–8 йил муддатга инвестиция киритадиган компания учун Каспий логистика тугунининг шаклланиши инвестиция портфелини бевосита ўзгартирмасада, яқин йилларда икки мамлакатдаги транспорт ва омбор инфратузилмасини баҳолашнинг стратегик мезонларини белгилаб беради.
