Dunyoda eng yirik zaxiralardan biriga ega Eronda gaz tanqisligi kuzatilmoqda. Nima uchun?
Yanvar oyi boshida vazir Oudji aholini ogohlantirib, issiqroq kiyinishga va isteʼmolni kamaytirishga chaqirgandi.
Yirik gaz konlariga ega Eron energetik inqiroz avjiga chiqqan paytda Yevropaga o‘zini muhim yetkazib beruvchi sifatida taklif qilgandi. Ammo oradan bir necha oy o‘tib Tehronniing o‘zi gaz tanqisligi bilan to‘qnashdi. Muammo nimada?
Eronda gaz yetishmovchiligi
2022 yil sentyabrida Eron neft vaziri agar qish sovuq kelsa, gaz yetmasligi haqida ogohlantirgandi. Ammo bu eronliklarga emas, yevropaliklarga qarata aytildi. Hatto chiqishlaridan birida u YEI davlatlarida boshqaruv yomonligini ham aytgandi. vazirning bunday bayonotiga ayrim ekspertlarning Rossiya gazni yetkazib berishni to‘xtatgan taqdirda Yevropa sanoati duch keladigan muammolar haqidagi prognozlari sabab bo‘lgan.
Tehron o‘shanda o‘zini muqobil yetkazib beruvchi sifatida taklif qilgan va yadro muzokaralaridagi pozitsiyasini mustahkamlab olganini taxmin qilgandi.
“Biz gaz zaxiralari bo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘rindamiz, Yevropani bemalol taʼminlashimiz mumkin”, – degandi Eron TIV vakili Nosir Kanani.
Ammo eronliklar buning uchun AQSHning mamlakatga qarshi sanksiyalari bekor qilinishi zarurligini taʼkidlashgandi. Muzokaralardagi boshqa tomonlar Tehronni MAGATE (Xalqaro atom energetikasi agentligi) bilan hamkorlikni kuchaytirishni taklif qildi, ammo Eron tomoni buni rad etdi. Shuning uchun gaz eksporti bo‘yicha rejalar qog‘ozda qolib ketdi.
Vaqt o‘tishi bilan Yevroittifoqda vaziyat barqarorlashdi. Ammo uch oydan so‘ng Eronning o‘zi mamlakat ichkarisida eskirgan infratuzilma tufayli gaz tanqisligiga duch keldi.
Eronning gaz muammosi
Neft vazirligi Eronda gaz qazib olishda texnik muammolar borligini tan oldi. Yanvar boshida vazir Oudji aholini ogohlantirdi:
“Uyda bo‘lsangiz, issiqroq kiyining va isteʼmolni kamaytiring. Kim ko‘proq gazdan foydalansa, tarmoqdan uzib qo‘yilishini bilishi kerak”.
Bu bayonotdan keyin mamlakat shimoli sharqidagi hududlardan birida barcha davlat tashkilotlari gaz va elektrni tejash maqsadida yopildi. 84 million aholisi bor mamlakatda maktablar va davlat idoralari haftalar davomida yopiq. Uy ichida iliqroq kiyinish eronliklar uchun noodatiy holat, chunki mamlakatning ulkan zaxiralari bor. Ammo undan aksariyat hollarda samarasiz foydalaniladi.
Muammo o‘ta katta isteʼmolda
“Eron gaz va boshqa energetik resurslardan besamar foydalangani ortidan juda ko‘p isteʼmol qiladi”, – deydi Berlindagi Orient Matters konsalting byurosi rahbari David Jalilvand.
Hukumat subvensiyalar orqali iqtisodiy hayotni jonlantirishga harakat qiladi va bu Eronda muhim ahamiyatga ega. Mamlakatdagi uy xo‘jaliklarining og‘ir holati ularni bekor qilishga yo‘l qo‘ymaydi.
Hukumat, shuningdek, sanoatda, ayniqsa, temir, po‘lat va sement ishlab chiqarishda ham energiya isteʼmolini kamaytirishga harakat qiladi. 2020 yildagi rasmiy maʼlumotlarga ko‘ra, Eron gaz isteʼmoli bo‘yicha AQSH, Rossiya va Xitoydan keyingi o‘rinda turadi.
“Oxirgi 20 yilda Eron gaz qazib olishni sezilarli darajada oshirdi. Ammo yirik resurslar fonida qazib olishning mavjud hajmi yetarli emas. Bunga sabablardan biri AQSH sanksiyalari tufayli ilg‘or texnologiyalardan foydalanishning cheklanganligi sanaladi. Yaqin kelajakda Tehronda gaz eksportini oshirish uchun zarur quvvatlar bo‘lmaydi”, – degan Jalilvand.
Hamkorlar yoki raqobatchilar?
AQSH cheklovlari ortidan Tehron va Moskva o‘zaro kooperatsiyani kuchaytirmoqchi. 2022 yil iyulida Rossiyaning “Gazprom” kompaniyasi Eronning NIOC neft konserni bilan 40 milliard dollarlik kelishuvga erishdi. Rus giganti eronlik hamkoriga 2 gaz va 6 neft konini o‘zlashtirishga yordam beradi.
Ammo Jalilvand Rossiya bu kelishuvga ishonchsizlik bilan qarashini aytmoqda. Uning fikricha, Moskva jahon bozorida o‘zidan kuchli hamkorni qo‘llab-quvvatlashni istamaydi. Ammo ekspert sanksiyalar ortidan Rossiya energotashuvchilarini sotish imkoniyati pasayganiga ham eʼtibor qaratgan. Hozirda Kreml Eronning anʼanaviy mijozlari — Xitoy, Hindiston va Turkiyaga neft-gaz sotyapti.
