Har uchinchi amerikalik zaharli havodan nafas olmoqda

 

Har yili dunyo bo‘ylab 9 mln kishi havo ifloslanishi bilan bog‘liq kasalliklardan vafot etadi. Atmosferaga chiqadigan zararli moddalarning taʼsiri biz o‘ylagandan ancha katta. Masalan, AQSHda har uchinchi odam iflos havodan nafas oladi — bu taxminan 120 million kishi degani. 

 

Havo sifati yomonlashuvining sabablaridan biri o‘rmon yong‘inlaridir. Mamlakatning g‘arbiy qirg‘og‘ida ifloslanish darajasi sharqqa qaraganda yuqori. Birgina 2021 yilning o‘zida 14 mingdan ortiq alanga o‘choqlari mamlakatda qayd etilgan. Ko‘pgina shaharlar o‘rmonlar yaqinida joylashgan. Yong‘inlar tufayli asosan Los-Anjeles, San-Bernardino va Fresno aholisi jabr ko‘radi. Yana bir omil — tutunning asosiy tarkibiy qismi bo‘lgan ozon bilan havoning ifloslanishi. Bunga avtomobillar, elektr stansiyalari va neftni qayta ishlash zavodlaridan chiqayotgan ifloslantiruvchi moddalar yordam beradi. Tutun 103 mln kishiga, shu jumladan, 24 mln bolalarga taʼsir qiladi. Los-Anjeles uzoq vaqtdan beri Qo‘shma Shtatlardagi eng iflos shahar bo‘lib kelgan. Hukumat chiqindi gazlar uchun talablarni kuchaytirmoqchi.

 

2026/2032 yillarda CO2 emissiyasini har yili 13 foizga kamaytirish taklif qilinmoqda. EPA hisob-kitoblariga ko‘ra, yangi qoidalar bozordagi elektromobillar sonini besh yil ichida 60 foizdan ko‘proqqa oshiradi. Ammo bunday ulkan loyiha mualliflari baʼzi qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin.

 

Zaryadlash stansiyalari yetarli emas, bu maʼlum bir noqulaylik. Agar odamlar uyda yoki ish joyida mashinasini quvvatlay olmasalar, boshqa joyda ham zaryad qilishlari kerak. Misol uchun, agar mashinaga yonilg‘i quyish taxminan to‘rt daqiqa davom etsa, elektromobilni zaryadlash taxminan yarim soat davom etishi mumkin. Ikkinchisi — yuqori xarajatlar. Elektromobil ishlab chiqarish taxminan 12 ming dollarga qimmat turadi. Bunga litiy-ion batareyalar narxining oshishi ham taʼsir ko‘rsatdi.

 

Osiyoda ham havosi eng ifloslangan shaharlar joylashgan.  O‘tgan yilgi IQ Air reytingiga ko‘ra, havosi eng ifloslangan beshta shahar shu hududga tegishli. Bu Hindiston, Pokiston va Xitoyning eng yirik metropolitenlaridir. Bunga sabab — sanoat korxonalari ishi tufayli atmosferaga chiqadigan zararli moddalardir. Portaldagi maʼlumotlar real vaqt rejimida yangilanadi. Masalan, bugungi kunda Osiyo shaharlari yana antireytingda yetakchilik qilmoqda. Birinchi o‘rinni Vetnam poytaxti – Xanoy egalladi. Havoning ifloslanishi jiddiy muammoga aylanib bormoqda. U yerda uzoq vaqt davomida tashqarida yurish qiyin.

 

Yevropa Ittifoqi 2030 yilga borib issiqxona gazlari chiqindilarini 55 foizga kamaytirish niyatida. Shu munosabat bilan qator chora-tadbirlar tasdiqlandi. “Chegaraviy uglerodni sozlash mexanizmi” deb nomlangan dastur Yevropa Ittifoqi va undan tashqarida ishlab chiqaruvchilar uchun tenglikni taʼminlashga qaratilgan. Yangi talablarga o‘tish davri 1-oktyabrdan boshlanadi.

 

Eslatib o‘tamiz, Yevropada havo ifloslanishiga nisbatan qattiq cheklovlar mavjud. Uglerodni sozlash eksport tovarlariga ham taʼsir qiladi.

 

“Yevropa “yashil” inqilobni boshqarmoqda va biz dunyoda iqlimga betaraf  birinchi qitʼa bo‘lamiz. Yangi qonunlar uglerod narxini belgilaydi. Eng ifloslantiruvchi sanoatlar chiqindilarni kamaytirishi kerak. Bizning sanoatimizni tashqi raqobatchilar bilan noqulay ahvolga solib qo‘ymaslik uchun narx Yevropa Ittifoqidan tashqaridagi ishlab chiqaruvchilar uchun ham belgilanadi. Ular, shuningdek, agar mahsulotlari Yevropada sotilsa, chiqindilar uchun alohida pul to‘lashlari kerak bo‘ladi”, — deydi Yevroparlament prezidenti Roberta Metsola.

 

London Imperial kolleji olimlarining fikriga ko‘ra, ifloslangan havo hayotning barcha bosqichlarida inson salomatligiga zarar yetkazadi. Bunga atmosfera zarralari va azot dioksidi taʼsir qiladi. Ikkala modda ham avtomobil chiqindi gazlaridan chiqariladi. Bu, ayniqsa, homiladorlik davrida bolaning rivojlanishiga salbiy taʼsir qiladi.