Ertaga Turkiyaning kelajagi hal etiladigan kun
Erdog‘an va Qilichdaro‘g‘li. Kimning imkoniyati qanday?
14-may, yakshanba kuni Turkiyada prezidentlik saylovlari bo‘lib o‘tadi, uni jahon ommaviy axborot vositalari allaqachon yilning eng asosiy siyosiy voqeasi deb atashgan. Gap shundaki, dunyodagi birorta ham sotsiologiya idorasi ovoz berish natijalarini aniq bashorat qila olmaydi.
Shunday qilib, barcha diqqat markazlari ikkita nomzodga qaratilgan. Ulardan biri hozirgi 69 yoshli prezident Toyib Erdog‘an. Ikkinchisi esa 74 yoshli muxolifat nomzodi Kamal Qilichdaro‘g‘li. So‘nggi so‘rovlar Qilichdarog‘li biroz ustunlikka erishganini ko‘rsatadi.
“Bugun men Qilichdaro‘g‘li va Erdog‘anning imkoniyatlarini teng deb bilaman, garchi so‘rovlar muxolifat nomzodiga bir necha foiz ko‘proq ovozni ko‘rsatgan bo‘lsa ham”, — dedi taniqli turk siyosatshunosi Oydin Sezer.
Turkiya jamiyatidagi katta qutblanish tufayli saylovlardan keyin amaldagi prezident tarafdorlari va muxoliflari o‘rtasida to‘qnashuvlar boshlanishi mumkin. Turkiyada ovozlarni sanash vaqtida tartibsizliklar bo‘lishi kutilmoqda.
Fuqarolarning iqtisodiy kayfiyati
Bir tomondan, Turkiya bir necha yillardan beri jiddiy inflyatsiya bilan yuzma-yuz kelmoqda, bu esa baʼzi nuqtalarda yillik hisobda 80 foizga yetdi. Muxoliflar bunda Erdog‘anni shaxsan ayblamoqda. Xususan, so‘nggi to‘rt yil ichida u foiz stavkalarini pasaytirishga qarshilik ko‘rsatgan Turkiya Markaziy bankining uchta raisini ishdan bo‘shatgan. Amaldagi prezident arzon kreditlar narxlarning oshishiga olib kelgan taqdirda ham Turkiya iqtisodiyotining asosiy tayanchi bo‘lishiga ishonadi. Ovoz berishdan bir necha kun oldin esa Erdog‘an davlat xizmatchilarining eng kam maoshini birdaniga 45 foizga oshirdi.
Zilzilaning oqibatlari
Turkiyada 50 mingdan ortiq odamning hayotiga zomin bo‘lgan fevral oyida sodir bo‘lgan dahshatli zilzila, albatta, saylov kampaniyasiga taʼsir qilmay qolishi mumkin emas. Qilichdaro‘g‘li tarafdorlari Erdog‘an hukumati vayronalar ostidan ko‘plab odamlarni qutqarish uchun qo‘lidan kelgan barcha ishni qilmaganini taʼkidlamoqda. Xususan, armiya xarobalarni tahlil qilishga juda kech jalb qilingan. Darhaqiqat, favqulodda vaziyat zonasida qog‘ozda zilzilaga chidamli deb hisoblangan ko‘plab binolar qulab tushdi. Ammo hozirgi davlat rahbarining foydasiga o‘ynaydigan holatlar ham mavjud. Avvalo, bu uning mamlakatdagi qurilish lobbisi bilan aloqasi va yirik infratuzilma loyihalarini amalga oshirish qobiliyatidir. Ko‘pchilik turklar Erdog‘andan boshqa hech kim zarar ko‘rgan viloyatlarni tiklash vazifasini bu qadar tez bajara olmasligiga ishonchi komil.
Kurdlar
Turkiya aholisining 18 foizini tashkil etuvchi kurdlar ovoz berish natijalarida hal qiluvchi rol o‘ynashi mumkin. Kurd tarafdori bo‘lgan eng yirik Xalq Demokratik partiyasi muxolifat ittifoqiga qo‘shilmagan bo‘lsada, Qilichdaro‘g‘lini qo‘llab-quvvatlashini eʼlon qildi.
Erdog‘onning salomatligi
Amaldagi prezident 20 aprelda boshidan kechirgan va Akkuyu atom elektr stansiyasiga yadro yoqilg‘isini yetkazib berish marosimida shaxsan ishtirok etishiga imkon bermagan “sirli kasalligi” shov-shuvlarga sabab bo‘ldi. Rasmiy versiyaga ko‘ra, davlat rahbari oddiy oshqozon grippiga chalingan, ammo mamlakatda ko‘pchilik hali ham uning yurak xurujiga uchraganiga ishonishadi. Biroq o‘shandan beri Erdog‘an bir necha bor omma oldiga chiqdi va hatto uni qo‘llab-quvvatlovchi mitinglarga boshchilik qilib, o‘zining kuch-g‘ayratga to‘la ekanligini ko‘rsatdi.
Mamlakat taqdiri
Nihoyat, saylov oldidagi asosiy masala – milliy qadriyatlar masalasidir. Erdog‘anni avtoritar hukmdor deb atashadi, biroq hatto tanqidchilar ham u Turkiyani xalqaro maydonda mustaqil o‘yinchi sifatida o‘rnatish uchun ko‘p ish qilganini tan olishadi. Turkiya armiyasi NATO‘da AQSHdan keyin ikkinchi kuchli hisoblanadi, mamlakat Qora dengizdan Marmara dengizigacha yangi sunʼiy bo‘g‘oz qurmoqda va Rossiya bilan birgalikda yirik gaz xabi yaratilmoqda. Amaldagi prezident o‘z saylovchilariga katta loyihalarni va yangi turkiy “Muhtasham asr”ning yaqinda boshlanishini vaʼda qilmoqda. Qilichdaro‘g‘lining vaʼdalari biroz boshqacharoq: u yangi davrda demokratiya hamma joyda hukmron bo‘lishini, mamlakatga chet el kapitali kirib kelishini aytmoqda. Saylovchilarda esa Turkiya yangi prezident davrida janubiy va sharqiy Yevropadagi boshqa ko‘plab davlatlar kabi G‘arbning o‘yinchisiga aylanib qoladimi, degan savollar bor.
Rossiya bilan munosabatlar
“Agar Qilichdaro‘g‘li g‘alaba qozonsa, Turkiyaning Rossiya–Ukraina mojarosida tutgan neytral pozitsiyasi qandaydir tarzda o‘zgarishini kutmayman”, — deydi siyosatshunos Oydin Sezer.
Turkiya, albatta, NATO‘ning muhim aʼzosi, ammo Rossiya bilan munosabatlarda hokimiyatning o‘zgarishi hech qanday xavf tug‘dirmaydi. Agar muxolifat nomzodi g‘alaba qozonsa, Rossiya va Turkiya o‘rtasidagi munosabatlar rasmiyroq shaklga kirib, ikki yetakchi o‘rtasidagi munosabatlardan ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlarga o‘tadi. Bu fikrga deyarli barcha siyosiy ekspertlar qo‘shiladi.
Agar Erdog‘an uchun Rossiya bilan do‘stlik birinchi navbatda bir xil qadriyatlarga asoslangan shaxsiy tanlov bo‘lsa, Qilichdaro‘g‘li uchun bu majburiy zarurat.
