Muzokara boʻlishi uchun Eron kemalarga hujum qilmasin — AQSh
Yaqin Sharqda AQSH va Isroilning Eronga qarshi boshlagan urushi olti oydan oshdi. Biroq mojaro hali ham yakunlanmagan va uning ko‘lami yangi yo‘nalishlar bilan kengayib bormoqda. Tomonlar o‘rtasida harbiy zarbalar davom etayotgan bir paytda, muzokaralar, iqtisodiy bosim va Hurmuz bo‘g‘ozi ustidan nazorat masalalari ham tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Iyunda AQSH va Eron o‘rtasida harbiy harakatlarni to‘xtatish bo‘yicha kelishuvga erishilgan edi. Keyinchalik kelishuv buzilib, tomonlar bir-birini uning shartlarini buzishda aybladi. Sentyabr boshida AQSH Eronning harbiy obyektlariga yangi zarbalar bergan bo‘lsa, Tehron Fors ko‘rfazidagi AQSH ittifoqchilariga qarshi raketa va dron hujumlari bilan javob qaytardi.
Shu bilan bir vaqtda, Isroil Livan janubida Hizbullohning strategik yerosti infratuzilmasini yo‘q qilish operatsiyalarini kuchaytirmoqda.
Eronning yadroviy dasturini cheklash maqsadida boshlangan urush endi Hurmuz bo‘g‘ozi ustidan kim ko‘proq nazorat o‘rnata olishi masalasiga ham borib taqalmoqda. AQSH va Isroil Eronning yadroviy hamda harbiy salohiyatiga jiddiy zarar yetkazgan bo‘lsa-da, Tehronni taslim bo‘lishga yoki siyosiy yo‘nalishini o‘zgartirishga majbur qila olgani yo‘q.
3-sentyabr kuni Isroil bosh vaziri Binyamin Netanyaxu Eron rejimi «har qachongidan ham zaiflashganini» aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Eron hukumati o‘zining omon qolishi uchun kurashmoqda va Isroil Eron tahdidini «uzil-kesil yo‘q qilish», hatto amaldagi rejimni ag‘darish imkoniyatiga ega.
Bu bayonot urushning maqsadlari kengayishi mumkinligini ko‘rsatuvchi muhim siyosiy signaldir. Urush boshlanganida asosiy e’tibor Eronning yadroviy qurolga ega bo‘lishining oldini olishga qaratilgan edi. Endi esa Isroil rahbariyati rejimning o‘zi o‘zgarishi ehtimolini ham ochiq muhokama qilmoqda.
AQSH prezidenti Donald Tramp ham harbiy kampaniyani Eronning yadroviy salohiyatini cheklash bilan izohlamoqda. U GB News telekanaliga bergan intervyusida AQSH «tez orada g‘alaba qozonishini» aytdi va Eron yadroviy qurolga ega bo‘la olmasligini ta’kidladi. Trampning aytishicha, AQSH zarba bermaganida Tehron ikki, ehtimol to‘rt hafta ichida yadroviy qurol yaratishi mumkin edi. Uning fikricha, hozir bu muddat 25-yilgacha uzaygan.
Bu raqamlar mustaqil ekspertlar tomonidan tasdiqlangan baholar emas, balki Trampning urush natijalariga bergan siyosiy bahosi sifatida qaralishi kerak. Shu bilan birga, uning bayonotidan Vashington urushni vaqtinchalik harbiy operatsiya emas, balki Eronning strategik imkoniyatlarini uzoq muddatga cheklash vositasi sifatida taqdim etayotgani ko‘rinadi.
Shu bilan birga, AQSH strategiyasining yana bir qismi — Eronga nisbatan iqtisodiy bosimni kuchaytirish. Associated Press xabariga ko‘ra, Tramp ma’muriyati harbiy bosim bilan birga Eronning qolgan savdo aloqalarini uzishga qaratilgan iqtisodiy kampaniyani ham kuchaytirmoqda.
Biroq hozircha bu bosim Eron iqtisodiyotini zaiflashtirayotgan bo‘lsa-da, mamlakat siyosiy rahbariyatini taslim bo‘lishga majbur qilgani yo‘q. Iqtisodiy zaiflik avtomatik ravishda siyosiy qulaganlikni anglatmaydi.
Eron valyutasining zaiflashishi, inflyatsiyaning oshishi va tashqi savdoning qisqarishi hukumat uchun xarajatlarni oshiradi. Ammo rejimning qulashi uchun mamlakatdagi siyosiy elita, xavfsizlik apparati va harbiy tuzilmalarda jiddiy bo‘linish yuzaga kelishi talab etiladi.
Hozircha bunday jarayonning aniq belgilari ko‘rinmayapti. Shu sababli Netanyaxu tomonidan ilgari surilayotgan «rejimni ag‘darish» g‘oyasi urushning eng noaniq yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
AQSH va Isroil Eronning harbiy obyektlarini bombardimon qilishi, yadroviy infratuzilmasiga jiddiy zarar yetkazishi va raketa tizimlarini yo‘q qilishi mumkin. Ammo Eron siyosiy tizimining keyingi shaklini tashqaridan belgilash ancha murakkab.
Bu xavfni AQSHning o‘z razvedka baholari ham ko‘rsatgan. The Wall Street Journal ma’lumotlariga ko‘ra, urushdan oldingi muhokamalarda AQSH razvedka hamjamiyatidagi ayrim baholar Eron rahbariyatining qulashi yanada qat’iyroq hukumat paydo bo‘lishiga va Tehronning yadroviy qurol yaratishga intilishini kuchaytirishiga olib kelishi mumkinligidan ogohlantirgan.
Isroil armiyasi 3-sentyabr kuni Livan janubidagi Ali al-Toher tizmasi ostida joylashgan Hizbullohning yirik yerosti majmuasini tozalaganini ma’lum qildi. Isroil harbiylariga ko‘ra, hududda ikkita yerosti infratuzilmasi aniqlangan va ularni yo‘q qilish ishlari davom etmoqda.
Taxminan 600 metr balandlikdagi ushbu tizma Livan janubidagi hududlar ustidan strategik kuzatuv imkonini beradi.
Reuters ma’lumotlariga ko‘ra, u Litani daryosi va Hula vodiysiga qaragan bo‘lib, Hizbulloh uchun janubdagi pozitsiyalar hamda Isroilning shimoliy hududlariga qarshi hujumlar uchun qulay joylashuv hisoblanadi.
Isroil kuchlari iyun oyidan beri hududni qurshab olishga uringan. Shu sababli Isroilning Ali al-Toherdagi operatsiyasi oddiy taktik amaliyotdan ko‘ra kengroq strategik ahamiyatga ega.
Reuters xabariga ko‘ra, Eron Ummon orqali AQSHga Isroil Ali al-Toher hududiga keng ko‘lamli hujum uyushtirsa, keskin javob berishini bildirgan. Eron manbalari hududda Inqilob qo‘riqchilari korpusi xodimlari Hizbulloh jangarilari bilan birga bo‘lganini aytgan. Isroil esa hududda Eron kuchlari borligini rad etmoqda.
Isroil Hizbullohni zaiflashtirishga urinar ekan, Bayrut ham guruhning davlatdan mustaqil qurolli kuch sifatidagi mavqeini cheklashga harakat qilmoqda. Biroq Isroil qo‘shinlarining Livan hududida uzoq vaqt qolishi Livan hukumatini yanada noqulay ahvolga tushirishi mumkin.
Chunki Hizbulloh o‘zining qurolli mavjudligini «Isroil bosqiniga qarshi qarshilik» sifatida oqlashga urinishi ehtimoldan xoli emas.
AQSH Eronning dengizdagi imkoniyatlarini cheklashga urinmoqda. Eron esa savdo kemalariga bosim o‘tkazish orqali Vashington va uning ittifoqchilari uchun iqtisodiy xarajatlarni oshirmoqda.
AQSH uchun Hurmuz bo‘g‘ozini ochiq saqlash harbiy vazifa bilan birga global iqtisodiy ahamiyatga ham ega. Eron uchun esa bo‘g‘oz strategik bosimning eng kuchli vositalaridan biridir. Bu masala neft narxlariga ham bevosita ta’sir qilmoqda. AP ma’lumotlariga ko‘ra, mojaro kuchayishi fonida Brent nefti narxi barreli uchun qariyb 95 dollarga yetgan.
Agar Tehron Hurmuz bo‘g‘ozida harakatni keskin cheklasa, AQSH va boshqa davlatlarning harbiy javobi kuchayishi mumkin. Agar bunday choradan tiyilsa, Eronning eng kuchli iqtisodiy bosim vositalaridan biri ishlatilmay qoladi.
AQSH bo‘g‘oz ustidan nazoratni kuchaytirishi mumkin, ammo buning uchun mintaqada ko‘proq harbiy kuch saqlashiga to‘g‘ri keladi. Bu esa urushning iqtisodiy va siyosiy xarajatlarini oshiradi.
AQSH vitse-prezidenti J. D. Vensning 3-sentyabrdagi bayonotiga ko‘ra, Eron savdo kemalariga hujum qilishda davom etar ekan, Vashington muzokaralarni qayta boshlamaydi. U AQSH iqtisodiy, harbiy, diplomatik va hatto maxfiy bosim vositalarining barchasini ko‘rib chiqayotganini bildirdi.
Agar Vashington ochiq harbiy kampaniyani maxfiy operatsiyalar, razvedka va iqtisodiy choralar bilan birlashtirsa, Eron uchun qarshilik ko‘rsatish yanada qiyinlashishi mumkin. Biroq bunday yondashuv mojaroning chegaralarini yanada noaniqlashtirishi ehtimol.
Bugungi vaziyatning eng xavfli jihati ham shunda: tomonlarning har biri raqibining imkoniyatlarini kamaytirishga urinmoqda, ammo ayni paytda raqibning keyingi qadamini oldindan aniq bila olmaydi.
Agar AQSH Eronning to‘liq taslim bo‘lishini kutsa, muzokara doirasi torayishi mumkin. Agar Isroil rejim almashishini urushning asosiy maqsadiga aylantirsa, mojaro uzoq davom etishi ehtimoli oshadi. Eron esa qarshilikni davom ettirsa, Hurmuz va mintaqadagi ittifoqchilari orqali bosim o‘tkazishga urinishi mumkin.
Shu bois hozirgi harbiy ustunlik hali yakuniy g‘alaba degani emas. Yakuniy natija Eronning qanchalik zaiflashganidan ko‘ra, urushdan keyingi siyosiy tartib qanday shakllanishiga ko‘proq bog‘liq.
Agar bunday tartib bo‘yicha kelishuvga erishilmasa, bugungi harbiy muvaffaqiyatlar kelajakdagi navbatdagi mojaroning boshlang‘ich nuqtasiga aylanishi mumkin.
