Қочқиндан миллиардерга айланган вьетнамлик қиссаси
Ҳеч қандай рекламасиз оддий Соус ортидан Дэвид Тран бугун Лос-Анжелеснинг энг бой одамларидан бири. У бу муваффақиятга қандай эришди?
Лос-Анжелесга кўчиб келгандан 45 йил ўтиб Дэвид Тран шрирача соусини ишлаб чиқаришни кўп миллиардли бизнесгa айлантира олди. NPD Group тадқиқот фирмаси маълумотларига кўра, хўроз логотипли идиш ва таниқли яшил қопқоқни АҚШнинг ҳар ўнинчи ошхонасида кўриш мумкин. Huy Fong Foods аччиқ соуслари ҳиссасига Америка бозорида шу турдаги маҳсулотларнинг 1/3 қисми тўғри келади. Унинг йиллик даромади 1.5 миллиард долларга баҳоланмоқда.
1978 йилда 33 ёшли Дэвид Тран Вьетнамдаги уйини 100 унция олтин билан тарк этади. Ўша пайтда бу 20 минг доллар (ҳозирда 90 минг долларга тенг) баҳоланганди. У мамлакатдаги коммунистларни чалғитиш мақсадида бойлигини қуюлтирилган сут банкасида яширади. Тран юк кемасида Гонконгга кетади. Бу ерда вьетнамлик 8 ой қочқинлар лагерида яшайди ва шундан кейин Бостонга кўчиб кетади. Олти ойдан сўнг у Лос-Анжелесга ўрнашади.
Шаҳарда Тран олтиннинг бир қисмини сотади ва 232,26 кв. метрли бино сотиб олади. У Huy Fong Foods компаниясига асос солади. Бундан кўзланган мақсад аччиқ Соус ишлаб чиқариш эди. Соус шрирача деб номланади. Унинг рецепти Таиланддан келтирилган эди. Компания Тайваннинг Huey Fong кемаси шарафига номланган, чунки айнан шу кемада Тран Гонконгга қочиб ўтган эди.
40 йилдан кейин шрирачани Американинг “Survivor” реалити-шоусида, халқаро космик станцияда ва бутун дунё бўйлаб кўплаб одамлар тушлик столида кўриш мумкин.
IBISWorld компанияси маълумотларига кўра, ҳозирги кунда Huy Fong Foods нархи 1 миллиард долларга баҳоланган. Бу 77 ёшли Транни аччиқ Соус ишлаб чиқарувчи ягона америкалик миллиардерга айлантирган. Чунки у компанияга тўлиқ эгалик қилади. Huy Fong Foods’нинг бошқа рақобатчилари йирик корпорациялар томонидан “ютиб юборилган бўлса-да, Тран фирмани сотмоқчи эмас. У икки нафар фарзанди — 41 ёшли Уильям ва 41 ёшли Яссига компанияни қолдириш ниятида.
Эътиборли томони, Huy Fong Foods соуслари рекламаси учун бир цент ҳам тўланмаган ва унинг нархи 80 йилларнинг бошига қадар улгуржи нархдан баланд сотилмаган. Шунингдек, компания ўз фабрикаларидан биридан чиқаётган ҳид учун ўтган йили судда жавобгарликка ҳам тортилган ва фаолиятини бир вақт тўхтатишга ҳам мажбур бўлганди. Бу шрирачанинг чакана нархининг кескин ошишига сабаб бўлди: ресторан ва истеъмолчилар унинг захирасини шакллантириш учун катта миқдорда соусни сотиб олишганди.
Тран муваффақиятлардан ўзини йўқотиб қўймади.
“Мен сифатли маҳсулот ишлаб чиқаришни давом эттирмоқчиман. Масалан, янада аччиқроқ Соус ишлаб чиқариш ниятим бор. Ва фойда олиш ҳақида ўйламайман”, – деган у Forbes билан суҳбатда.
Тран омадли бизнесменга қадар машаққатли йўни босиб ўтди. У 1945 йилда Вьетнамнинг Шокчанг провинцияида туғилган. Ўша пайтда мамлакат Франция мустамлакаси эди. Маълумотларга кўра, унинг отаси савдогар, онаси уй бекаси бўлган. Дэвиддан ташқари, оилада саккизта фарзанд бўлган.
16 ёшида у Сайгонга (ҳозирги Хошимин) кўчиб кетади. Бу ерда кимёвий моддалар дўконида ишлайди. Кейинчалик у Шокчангга мактабда таълимни давом эттириш учун қайтади. Аммо таълимни тамомлаб улгурмай, Жанубий Вьетнам армиясига чақирилади.
“Менда танлов имконияти йўқ эди. Кечқурун полициячи эшигимни тақиллатди”, – деб эслаган у кейинчалик.
Тран ҳеч қачон жанговар ҳаракатларда иштирок этмаган. У асосан ошпаз бўлиб хизмат қилган. хизматни 1975 йилда якунлайди. Ўша йили Шимолий Вьетнам мамлакатни бирлаштиради. Шу воқеалардан бир неча ой олдин у ҳозирги рафиқаси Адо билан турмуш қуради. Урушдан кейин акаси билан ишлайди. Улар чили қалампири етиштириш билан шуғулланишади. Айнан ўша пайтда Дэвид илк бор Соус ишлаб чиқаришни бошлаган: армия ошпази сифатида у тез-тез Соус тайёрлайди. Аммо бўлажак миллиардер уларнинг етарли аччиқ эмаслигини ва эсда қоларли таъмга эга эмаслигини сезиб қолади. Шу сабабли у янги узилган чили сотиб олиш ва консервалашга қарор қилди.
Тран, унинг катта акаси ва қайнотаси уйда аччиқ Соус тайёрлай бошлайди. Улар тайёр маҳсулотни Gerber болалар бўтқасидан бўшаган идишларга солишади. Аммо 1978 йилда Вьенамнинг комммунистлардан иборат ҳукумати келиб чиқиши хитойлик бўлган вьетнамликларни мамлакатдан чиқиб кетишга мажбур қилади. Шу сабабли келиб чиқиши кантонлик бўлган Тран ва унинг оиласи ҳаммасини ташлаб, Гонконг томон сузаётган кемага чиқишга мажбур бўлишади. 1980 йил январида Тран оиласи билан Лос-Анжелесга кўчиб ўтишади. Бу ерда ҳар доим янги узилган қалампир топиш мумкин эди. 1980 йилда эса Huy Fong Foods компаниясига асос солинади.
Даслат шрирача Chevrolet фургонида сотила бошланади. 1987 йилда талаб шу даражада ошиб кетадики, у Huy Fong Foods’ни Роузмидга кўчиради. 10 йил ичида у собиқ Wham-O фабрикасини сотиб олади.
2010 йилда компания ҳозирги офисига кўчиб ўтади (60 387 кв. М). У Ирвиндейлда жойлашган. Аммо катта талаб билан бирга айрим муаммолар ҳам бошланади: 2013 йилда Ирвиндейл шаҳри компанияни чили ҳиди туфайли судга беради. Унинг фабрикаларидан чиқаётган ҳидлар “жамоат тартибини бузиш” сифатида баҳоланади. Бу бошқа штатдаги фабрикаларга қарши кампанияга ҳам сабаб бўлади. Техаслик сенатор Тед Круз эса Трандан “Олтин штат”ни тарк этишни талаб қилади.
Одатда ОАВда чиқишлардан қочадиган тадбиркор фабрикада оммавий экскурсия ташкил қилади.
“Транни қизиқ қилиб кўрсатадиган нарсалардан бири — у ўз тарихини сўзлаб бермаслиги. Уни қизиқтирадиган ягона нарса — ўз бизнесини сидқидилдан давом эттириш” – деганди шрирача ҳақида ҳужжатли фильм ишлаган Гриффин Хэммонд.
Бир неча йил олдин кузатилган чили танқислигига қарамай, бугун компания соатига 18 минг идишда шрирача ишлаб чиқармоқда. Шунингдек, Huy Fong Foods яна икки аччиқ Соус ишлаб чиқаради: самбал ва саримсоқ пиёзли чили.
