Путин ҳам Хитойдан қуруққўл билан қайтди

19-20 май кунлари Россия президенти Владимир Путин расмий ташриф билан Хитойга борди. Россия раҳбари Владимир Путин ҳам Трампдан кейин Хитойга борди. Таҳлилчиларнинг фикрича, Путин бориши Трампникидан бошқача бўлган. Икки етакчи учрашуви кўтаринки руҳда ўтган.

 

Аммо, The Moscow Times нашрининг ёзишича, Путин Хитойда қизил гиламда кутиб олинган бўлса-да у ҳам бирор каттароқ натижага эриша олмаган.

 

Бироқ, Россия делегацияси савдо-сотиқдан тортиб технологиягача бўлган соҳаларда ҳамкорликни мустаҳкамловчи 40 га яқин келишувларни имзолаган бўлса-да, кўпдан бери кечикаётган "Сили Сибир -2" газ қувури бўйича йирик шартномани бу гал ҳам имзолашга эриша олмаган.

 

Экспертларнинг чоршанба куни The Moscow Times нашрига маълум қилишича, Путиннинг ташрифи аниқ амалий натижалар (шартномалар) жиҳатидан камтарона кечган бўлса, Россиянинг энг муҳим ҳамкорликларидан бирининг нақадар долзарб эканини кўрсатиш билан бунинг ўрнини қоплади.

 

“Муайян маънода, бу кўпроқ рамзий маънодаги ташриф бўлди, аммо ташқи сиёсат ва катта сиёсатда рамзлар жуда катта аҳамиятга эга”, — дейди Карнеги Россия Евроосиё маркази илмий ходими Темур Умаров.

 

The New York Times нашрининг ёзишича, Путин Си Цзиньпин йўқлигида ҳазил аралаш, ушбу ташриф бундан 54 йил аввал Мао Цзэдун “бутун дунёни Америка империализмига қарши курашишга чақирган” кунда бўлиб ўтаётганини айтган. Сўнгра Россия раҳбари Москва ва Пекин кучларни кимгадир "қарши" эмас, балки фақат ўз манфаатлари ва глобал уйғунлик йўлида бирлаштираётгани ҳақидаги доимий тезисни такрорлади.

 

“Биз ҳамма билан, жумладан, дунёдаги ҳамкорларимиз, хусусан, Қўшма Штатлар билан ҳам ҳамкорлик қилишга тайёрмиз”, — деган Путин учрашув олдидан.

 

Ташриф давомида Си ва Путин ўзларини Вашингтон туфайли тартибсизликка юз тутган дунёда барқарорликни ушлаб турувчи куч сифатида кўрсатишга ҳаракат қилишган.

 

Хитой давлат ОАВга кўра, Си Цзиньпин Путинга: “Бир томонлама гегемонлик тўлқини авж олмоқда”, — деган. Бу жорий йилда Эронда уруш бошлаган, Венесуэла раҳбарини қўлга олган ва Кубага асосий нефть етказиб бериш йўлларини тўсиб қўйган Қўшма Штатларга шаъма эди.

 

Нималар кутилган эди?

 

Россия етакчисининг Пекинга расмий ташриф буюришидан олдин рус медиасида учрашув хоналари ва имзоланадиган шартномаларнинг кўплиги акс этган видео тарқатилган эди. Путиннинг ташрифи ниҳоясига етди томонлар 40 га яқин ҳужжатни имзолашди, жумладан “Кўп қутбли дунё ва янги турдаги халқаро муносабатларни шакллантириш тўғрисидаги” қўшма декларация, шунингдек, “Ҳар томонлама шериклик ва стратегик ҳамкорликни янада мустаҳкамлаш тўғрисида”ги қўшма баёнот қабул қилинди.

 

Қарийб 10 минг сўздан ташкил топган мазкур баёнот ядровий хавфсизликдан тортиб Амур йўлбарсларини ҳимоя қилишгача бўлган масалаларни қамраб олгани айтилмоқда.

 

Таҳлилчиларнинг фикрича, Россия ва Хитой ўртасидаги асосий масала – “Сила Сибири –2” газ қувури қурилиши бўйича келиша олмаган. Россия президенти матбуот котиби Дмитрй Песков лойиҳани ишга туширишнинг аниқ муддати йўқлигини тан олди.

 

Унинг сўзларига кўра, фақат йўналиш ва асосий кўрсаткичлар бўйича умумий келишув бор, холос. Муҳим тафсилотлар ҳамон очиқ қолмоқда. Аслида эса бу қувурни қуриш ва барча масалаларни ҳал қилиш учун камида 8-10 йил вақт керак бўлади. Пекин ҳозирча янги қувур қуришдан кўра, амалдаги “Сила Сибири – 1” орқали кўпроқ газ олишни афзал кўряпти.

 

Янги газ қувури орқали етказиб берилиши режалаштирилган Россия гази нархи қанча бўлиши ҳам номаълум. Федерация бош вазири ўринбосари Александр Новак Россия ва Хитой етказиб бериш шартномаларини расмийлаштиришни якунлаётганини маълум қилди.

 

Халқаро муносабатларни ўзгартиришга ҳаракат

 

Хитой раҳбари Яқин Шарқдаги ҳарбий ҳаракатларни бутунлай тўхтатишга чақирди ва ҳужумларни қайта бошлашни қабул қилиб бўлмас хато деб атади. Ҳозирги вақтда Трамп маъмурияти Эронни Ҳурмуз бўғозини қайта очишга мажбурлаш учун ўтган ой эълон қилинган сулҳдан бери тўхтаб турган зарбаларни қайта бошлаш имкониятини кўриб чиқмоқда.

 

Сининг айтишича, Яқин Шарқдаги нотинчлик Хитой иқтисодига жиддий таъсир кўрсатмоқда. чунки Пекин нефть импортининг қарийб 40 фоизи Ҳормуз бўғози орқали ўтади. Шунингдек, бўғознинг ёпиб қўйилиши Хитой иқтисодиётининг бош ҳаракатлантирувчи кучи бўлган глобал савдони вайрон қилиши мумкинлигидан хавотирлар ортиб бормоқда.

 

Хитой ва Россия ташриф давомида эълон қилинган қўшма ҳужжатларда АҚШ етакчилигидан кейинги янги дунё тартиби ҳақидаги қарашларини маълум қилишган. Унда давлатларга кўпроқ тенглик ва ўзаро ҳурмат ваъда қилинади, ваҳоланки бу тамойиллар Москванинг Украинага бостириб кириши ва Пекиннинг Осиёдаги ҳарбий куч намойишларига мутлақо зид чақириқ ҳисобланади.

 

Икки давлат халқаро муносабатларда “жунгли қонунлари”га қайтишдан биргаликда огоҳлантирди. Улар АҚШ номини тилга олмаган ҳолда, режимни ўзгартириш мақсадида суверен раҳбарларнинг “суиқасд билан ўлдирилиши” ва “сурбетларча ўғирлаб кетилиши”ни, шунингдек, “бошқа давлатларга нисбатан хоинлик билан ҳарбий зарбалар берилиши”ни қораладилар.

 

Улар, шунингдек, Трампнинг “Олтин гумбаз” ракетага қарши мудофаа тизимини қуриш режасини “стратегик барқарорликка очиқ таҳдид” деб аташди ҳамда АҚШ ва Исроилнинг Эронга берган зарбалари халқаро ҳуқуқни бузганлигини очиқдан-очиқ баён қилишди.

 

Путиннинг айтишича, Хитойнинг 2022 йилда бошланган Россия-Украина уруши бўйича позицияси “объектив ва холис” деб аталган.

 

Путин Трампдан фарқли ўлароқ Тайванни Хитойнинг бир қисми сифатида кўришини ва  Хитойнинг “ўз суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини ҳимоя қилиш, шунингдек, мамлакатни бирлаштириш бўйича” ҳаракатларини қўллаб-қувватлаганини маълум қилган.

 

“Дунёда фақат битта Хитой бор, Тайван унинг ажралмас қисми, Хитой Халқ Республикаси ҳукумати эса бутун Хитойни ифодаловчи ягона қонуний ҳукуматдир”, – дейилади Путин ва Си ўртасидаги қўшма баёнотда.

 

Путин ва Си Цзиньпинг Американинг ракетага қарши мудофаа тизимини яратиш бўйича янги лойиҳасига қарши чиқди. Гап “Олтин гумбаз” лойиҳаси ҳақида кетмоқда – бу АҚШнинг бутун ҳудудини, жумладан, Аляска ва Гавайи оролларини тўлиқ ҳимоя қилиши керак бўлган кўп босқичли тизимдир. Бу лойиҳани Доналд Трамп 2025 йил май ойида тақдим этган эди. Россия ва Хитой “Олтин гумбаз”ни “стратегик барқарорликка таҳдид” деб атади.

 

Путиннинг Пекинга ташрифи Трампнинг ташрифидан бир ҳафта ўтмай амалга оширилди. АҚШ президентининг Хитой раҳбари билан музокараларида савдо муносабатлари бўйича ютуққа эришилмаган ва у Эрон билан можарони ҳал қилишда сезиларли ёрдам ололмаганди. Путин ва Трампни деярли бир хил қабул қилишди – Си Цзиньпин уларга деярли бир хил маросимлар уюштирди. Reuters агентлиги иккала ташриф ҳам Хитой ва унинг раҳбари қудрати ортиб бораётганини кўрсатгани ҳақида ёзган.

 

Сиёсатшунос Мухтор Назировнинг айтишича, бу қўшма баёнотда томонларнинг “Олтин гумбаз” каби мудофаа қуролини яратиш эҳтимоли кам. Россияда ҳозирги вақтда бу даражада кўп пул сарфлай олмайди. Хитой эса ўзи хоҳлаб “совуқ урушга” қўшилиб кета олмайди.

 

Руслар чинликларда етарлича таассурот қолдиролмаган

 

Карнеги Россия Евроосиё маркази директори Александр Габуевнинг фикрича, Россия делегацияси 2014 йилда “Сибир қуввати”нинг биринчи қувури бўйича 4 кун  туни билан давом этган ва томонлар якуний формулага келишиб олган музокаралар такрорланишидан умид қилган эди.

 

“Бу глобал бозордаги инқироз нуқтаи назаридан улар келишувга энг яқин келиши мумкин бўлган вазият эди, лекин менимча, хитойликларда бу у қадар катта таассурот қолдирмади. Ёки руслар таклифни етарлича жозибали қила олишмаяпти”, — деди Габуев.

 

Путин анчадан бери Вашингтон, Пекин ва Москва дунёни ўзлари бошқарадиган, АҚШ қолганлар устидан гегемонлик қилмайдиган, балки уч йирик ва тенг куч сифатида ҳаракат қиладиган дунё тартибини илгари суриб келади.

 

“Уч йирик давлат ўртасидаги сўнгги муносабатлар Хитой ва Россия ҳамкорлиги Қўшма Штатларнинг жараёнларга жалб этилиши учун янги макон яратиши мумкинлигини кўрсатмоқда”, — деди Шарқий Хитой педагогика университети қошидаги Россия тадқиқотлари маркази профессори Чжан Син.

 

“Кўп қутбли дунёнинг қурилиши АҚШни бутунлай четлаб ўтишни англатмайди; у фақат муайян гегемонлик ҳаракатларини рад этади”, — дея қўшимча қилди у.

 

Путиннинг ташқи сиёсат бўйича ёрдамчиси Юрий Ушаковнинг айтишича, Путин ва Трамп ноябрь ойида Хитойнинг Шенжен шаҳрида, эҳтимол, минтақавий иқтисодий форум доирасида учрашиши мумкин. Ушаков, шунингдек, Россия “яқин ҳафталарда” Трампнинг тинчлик музокаралари бўйича махсус вакиллари Стив Уиткофф ва Жаред Кушнерни қабул қилишни кутаётганини айтди.

 

Сиёсатшунос Мухтор Назиров фикрича, Россия қўлида Хитойни ишонтира оладиган даражада ишонарли карталари бўлмаган. “Сили Сибир -2” лойиҳаси эса кўпроқ кимнинг манфаатига хизмат қиладиган деган саволга эса Россиянинг бу лойиҳадан умидлари катта деган жавобни берди.

 

Си Хитойнинг ташқи сиёсий манфаатларига зарар етказиши мумкин бўлган (божлар, технологик чекловлар ва Тайванни қўллаб-қувватлаш каби масалаларда) Трамп билан алоқаларни мустаҳкамлашга ҳам катта эътибор қаратмоқда. Хитойнинг ҳам Трампни, ҳам Путинни қабул қилиш маросими Си Цзиньпин олиб бораётган ана шу нозик мувозанат сиёсатини акс эттирди.

 

Путин учун тўшалган қизил гилам маросими Трампникига ўхшаш бўлди: фахрий қоровул кўриги, 21 марталик тўпдан ўқ узиш ва олқишлаётган болалар гуруҳи.

 

Трампни аэропортда Хитой витсе-раиси Хан Чжен кутиб олган бўлса, Путинни Хитойнинг бош дипломати Ван И кутиб олди. Вашингтондаги Стимсон марказининг Хитой дастури директори Юн Суннинг фикрича, Хан Чжен лавозимига кўра юқорироқ мулозим ҳисобланса-да, Ван Йи ташқи сиёсатда анча фаолроқ роль ўйнайди.

 

Ушаков душанба куни берган баёнотида, Трамп ва Путиннинг Хитойга ташрифлари ўртасида "ҳеч қандай боғлиқлик" йўқлигини айтди. Ушаковнинг таъкидлашича, Россия етакчисининг ташрифи олдиндан келишиб қўйилган ва бу режа Путин ҳамда Си 4 февраль куни видео-конференция орқали мулоқот қилганидан бир неча кун ўтиб белгиланган.

 

Пекинда жойлашган "Center for China & Globalisation" (Хитой ва глобаллашув маркази) таҳлил маркази бош котиби ўринбосари Ван Сичен вазиятни шундай баҳолади:

 

"Трампнинг ташрифи дунёдаги энг муҳим икки томонлама муносабатларни барқарорлаштиришга қаратилган эди; Путиннинг ташрифи эса узоқ йиллик стратегик ҳамкорни тинчлантириш (ишонч бағишлаш) характерига эга эди". Ван, шунингдек: "Хитой учун ушбу икки йўналиш бир-бирини инкор этмайди", — дея қўшимча қилди.

 

Путин ташрифи эса, бундан фарқли ўлароқ, сезиларли даражада яқин ва ҳатто қадрдонлик руҳида ўтди.