Yakshanba mutolaasi: atirgulning tikanidan halok bo‘lgan gul

 

Adabiyot shunday bir nuqraki, u ekkan nihollar kun kelib o‘quvchi qalbida daraxtga aylanadi.  Ushbu daraxt esa yillar davomida yaratilgan asarlar silsilasidan va kitobga bosh eggan ko‘zlar nuridan shakllanadi.  Bu sirli olamda shunday janrlar borki, u odamga butun bir roman taqdim etoladigan kayfiyat va taassurotni beroladi. Ushbu mo‘jizaning nomi esa hikoyadir. Jahon adabiyoti durdonalari yaratuvchilaridan biri, Nobel mukofoti sovrindori yozuvchi Gabriel Garsia Markes o‘z davrining ushbu janr rivojiga qo‘shgan hissasi bilan mashhur bo‘lgan xos ijodkorlar toifasiga kiradi.  Uning yozganlari “sirli realizm” deya taʼriflanadi va quyida yozuvchining ana shunday hikoyasi “Atirgulning tikani”ga razm solamiz.  Bu “tikan”ning tug‘ilishidan maqsad nima edi?

 

Hikoya atigi 7 yoki 8 sahifani egallagan bo‘lsa-da, Markesning bunday tejamkorligi asar mohiyatiga aslo putur yetkazmaydi, aksincha o‘quvchini zeriktirmay, tezroq syujet oxirini bilishga undaydi.

 

“Atirgulning tikani” ikki aristokrat oila erkatoylari Nena Dakonte va Billi Sanches tasviridan boshlanadi. Ikki yosh oila qurgunga qadar “muhabbat o‘yinlari"ni to‘yib o‘ynagan, hatto nafas oladigan havosi ham ularning badavlatligini ko‘z-ko‘z etadi deb hisoblovchi elit qatlam vakillari edi. Yozuvchi bu bilan davr muhiti va odamlarning boylikka qay darajada ruju qo‘yganini eslatib qo‘ygan. Hikoya Parijga sayohatga ketayotgan juftlikni kuzatib qo‘yish sahnasidan boshlanadi. Unda Dakontening pahmoqrang po‘stini shu qadar qimmatbaho tasvirlanadiki, hatto butun gornizon ishchilarining oylik maoshini yig‘ganda ham bunday kiyim sotib olishga odamning qurbi yetmaydi. Sayohat oldi berilgan sovg‘alar ichida esa Sanchesga atalgani — hashamdor qora mashina uni tamomila o‘ziga mahliyo qilib qo‘yadi. Er-xotinni kuzatish uchun chiqqan elchi va Dakontega doyalik qilgan enaga ham hikoya syujetining boyligini taʼminlaydi. Ayniqsa, enaga Dakonte qo‘liga bir quchoq qip-qizil atirgulni tutqazayotganda voqealar tizgini boshqa yo‘nalishni mo‘ljalga oladi. Gulni qabul qilayotgan bu xushro‘y ayolning nomsiz barmog‘iga tikan sanchiladi, aynan mana shu lahzadan hammasi boshlanadi. birgina “tikan” obrazi hamma narsaga yakun yasashi mumkinligi imzosi yozuvchi tomonidan mohirona chekilgan.

 

Ayol barmog‘iga tikan kirganini olmos uzugini maqtanishga yo‘yadi...

 

Mashinada yo‘lda ketayotgan er-xotin avval barmoqdan oqayotgan qonga eʼtibor berishmaydi, buni shunchaki hazilga yo‘yadi. Keyinchalik esa bu kichkinagina unsurning ozori Dakonteni holsizlantirib, uni Parij kasalxonalaridan biriga yotqizishga majbur qiladi. Voqealar rivoji boyigandan boyiydi. Xotinini kasalxonaga joylashtirgan er undan xabar olish istagida kasalxonaga kelsa, uni kiritishmaydi, u ayolini birgina ko‘rish, holidan xabar olish uchun hatto elchiga murojaat qilishgacha boradi, lekin undan ham tayinli javob ololmaydi. Nihoyat o‘quvchi kutayotgan savollar javobi yashirin kartadek birin-ketin ochila boshlaydi.

 

Yozuvchi birgina tikan inson umriga zomin bo‘la olishini, odamning tog‘dek puli bo‘lmasin, taqdir oldida hamma ojiz ekanini va hayotda inson kutmagan hamma narsa sodir bo‘lishini isbotlaydi. Ha, Nena Dakonte atirgulning tikani tufayli o‘ladi, uning eri Sanches buni bilganda esa ayolining ota-onasi yetib kelgan edi, u esa hatto xotinini bir bor ko‘rishni uddalay olmagan erkak sifatida o‘zini tasavvur qiladi. Eʼtiborga molik bo‘lgan yana bir jihatlardan biri — bu hikoyada tasvirlangan enagadir. Yaʼni qizning dunyoga kelishiga sababchi bo‘lgan enaga uning o‘limiga ham sababchi bo‘ladi. Balki, bu bilan Markes hayot ato etuvchi ham, uni oluvchi ham faqatgina bir zotdir, hamma narsa uning qo‘lida degan g‘oyani ilgari surmoqchi bo‘lgandir... Mana shu hikoyaning va shu o‘rinda hayotning ham xulosasidir!

 

Go‘zal Abdullayeva