Yakshanba mutolaasi: “Do‘stim”dan “janobi oliylari”ga aylangan munosabat

 

Jahon adabiyoti hikoyachiligini mashhur rus yozuvchisi Anton Chexov ijodisiz tasavvur qilish mushkul. XIX asrning so‘nggi choragida rus kitobxonlari eʼtiboriga sazovor bo‘lgan yozuvchi hikoyalari XX asrning dastlabki yillaridayoq o‘zbek kitobxonlariga taqdim etildi. Chexov ijodiy faoliyatining zaharxanda kulgi bilan boyitilgani unda eng kuchli satirik energiya borligini ko‘rsatadi. Ana shunday mashhur hikoyalardan biri “Semiz va oriq” hikoyasidir.

 

Hikoya qisqa bo‘lsa-da, unda xuddi ko‘zgudagidek ko‘plab insoniy illat va kamchiliklar o‘z aksini topgan.  Muallif go‘yo o‘quvchini to‘xtab, nafaqat boshqalarga, balki o‘zimizga, ichki olamimizga diqqat bilan nazar solishga chaqiradi. Syujet orqali anglashilgan maʼno ana shu yillarning og‘riqli nuqtalari — odamlar o‘rtasidagi munosabatlardan so‘zlaydi. Yaʼni “kichkina” odamga jamiyatning mayda odami deb qaralishi, insoniy fazilatlarning tobora yo‘qolib borishi  hikoyada to‘laqonli ochib berilgan. 

 

Bu ikki do‘stning temiryo‘l stansiyasidagi uchrashuvi hikoya syujetining boshlanishiga to‘g‘ri keladi. Yozuvchi qahramonlarning tashqi ko‘rinishi go‘zalmi yoki xunukmi — bu haqda xabar bermaydi. Biroq shunga qaramay, Chexov bir necha zarbalar yordamida to‘liq tasvirni yaratishga muvaffaq bo‘ladi. Kichkina ko‘rinishidan maʼnosiz tafsilotlar, aslida, moʻjizaviy tarzda qahramonlarning qiyofasini yaratadi. Yozuvchi ikki do‘stni tasvirlash barobarida haykaltaroshlik qiladi: tuzadi, obrazlarni yaratadi, va nihoyat, har bir qahramonning hayotdagi o‘rnini ko‘rsatib qo‘yadi.  Hikoyada atigi 4 nafar qahramon — ikki do‘st va “oriq”ning ayoli va o‘g‘li. Atigi shu obraz orqali u butun boshli insoniyatning illatini ochib bera olgan. Yozuvchi bu bilan qisqa va lo‘ndalik asarning barcha imkoniyatini ochib berishga qodir degan g‘oyani ilgari suradi.  Tanqidiy realizm tamoyillariga sodiq qolgan yozuvchi oddiy odamlar va kundalik hayot voqealarini tasvirlab berdi va qahramonlar kundalik hayotidan qisqa, ammo eng xarakterli epizodlarni tanlashga harakat qildi.

 

Chexovning hikoyada foydalangan asosiy texnikasi bu — antiteza. Muallif qarama-qarshilik orqali asar mohiyatini ochib berishga erishgan, yaʼni bu sarlavhadayoq namoyon bo‘lgan.

 

Oriqning do‘sti hayotda qanday cho‘qqilarni zabt etganini bilib oladigan payt hikoyaning kulminatsion nuqtasi sanaladi. Ana shu payt Misha (“semiz” obrazida) darhol “janoblari”ga, “bolalikdagi do‘stim” deya jaranglagan so‘zlar esa “bunday zodagonlar”ga aylanadi.

 

Xulosa esa yozuvchi hikoya bilan “hayot fojiasi”ni ko‘rsatib berganidan dalolat beradi. Asarda ko‘proq yutuqlarga erishgan odamlarga o‘zini ko‘rsatishga shoshmaslik, shuningdek, yuqori martabali do‘stlarga esa boshliq nazarida emas, eng yaqin qadrdon sifatida munosabatda bo‘lish uqtiriladi. Zero, laganbardorlik jamiyat rivojiga bolta uradigan har qanday illatlarning boshlanishi ekani bot-bot taʼkidlanadi.

 

 Go‘zal Abdullayeva tayyorladi