Yakshanba mutolaasi: Matonatdan baxt topgan qiz hikoyasi

 

Adabiyot o‘z bag‘riga insoniylik, muhabbat va ozodlik kabi turlicha mavzularni singdiradi Biroq har bir ijodkor ham ayol mavzusiga qo‘l urishga botinolmaydi, buning boisi esa ayol botinidagi murakkabliklardir. Bu hech kimga o‘xshamas nozik xilqatning sabr-u matonati va malohatini so‘z bilan aks ettirish birmuncha dushvor. Fransuz yozuvchisi Emil Zolya esa ayol qalbini, uning ichki olami, matonatini boricha, hech qanday mubolag‘a va ezg‘in kayfiyatsiz ochib bera olgan ijodkorlar toifasiga kiradi. Romanning naturalizm janrida yozilganiga shubha yo‘q. Ana shuning uchun ham Emil Zolya yer yuziga haqiqat urug‘ini sochgan atoqli fransuz adibi, naturalizm adabiyotining yo‘lboshchisi sifatida taʼriflanadi. Naturalizmda shaxsdan ko‘ra, omma, tabaqa, sulola va guruhlar hayotining badiiy tasvirlari ustuvorlik qiladi. Uni mutaxassislar, asosan, olomon psixologiyasini aks ettirishga yo‘naltirilgan tasvir usuli sifatida tadqiq etadilar. Zolya ham “Ayol baxti”ni aynan kibor jamiyatining xohish-istaklariga bo‘ysunmagan, o‘z eʼtiqodidan kechmagan va bu jamiyatda “yo‘q bo‘lib ketmagan” qiz qalbida ifoda etadi.

 

Garchi ayollar haqida ko‘p asarlar bitilgan bo‘lsa-da, “Ayol baxti”ni hech qaysi asarga qiyoslab bo‘lmaydi. Yozuvchi bosh qahramon — kambag‘al qiz Deniza orqali ayol kishining botiniga ko‘zgu tutadi. Qiz ukasining qo‘lidan tutib, shaharga poyezdda kelgan ilk chog‘laridayoq hayot sinovlariga aslo yengilmaydi. Deniza har bir voqeadan mo‘jiza topa oladigan darajada kuchli xarakterga ega personaj. Yozuvchi roman orqali “Inson uchun hayotda birdan-bir baxt bu — doimo olg‘a intilishdir. Agar siz haqiqatni yashirib, tuproqqa ko‘msangiz, u beshak unib chiqadi va shunday qudratli bir kuchga aylanadiki, kun kelib, o‘z yo‘lida uchragan jamiki narsalarni bir chetga surib tashlaydi”, degan g‘oyani ilgari suradi. Deniza kun kelib o‘zi ishlayotgan do‘kon egasi Oktav Mureni sevib qoladi, biroq uning muhabbatiga sazovor bo‘lish uchun faqatgina to‘g‘ri yo‘ldan boradi, qiz qalbini qora hislar va nafrat bilan to‘ldirmaydi, aksincha, o‘zligidan kechmaydi, yaʼni uning hayot haqiqati bo‘lgan halollikdan aslo yuz burmaydi. Bir so‘z bilan aytganda, asar yirik do‘kon egasi Oktav Mure va uning qarashlarini butunlay o‘zgartirib yuborgan, ayni paytda yigitning chinakam sevgisiga sazovor bo‘lgan kambag‘al qiz Deniza haqida.

 

Asarda chinakam insoniy tuyg‘ular, ojiz ko‘rinsa-da ayol matonati chiroyli yoritib berilgan.

 

Bu shunday asarki, uni o‘qigan har bir ayol o‘zini ayol sifatida kashf qiladi, ayol kishi ekanligidan g‘ururlanadi.

 

Xulosa qilib aytganda, roman har bir zamon va makon og‘riqlarini aks ettira olgan, har bir jamiyatga Denizadek qalb egalari kerakligini rost voqealar bilan isbotlab bera olgan betakror asar. Balki shuning uchun ham “Ayol baxti” bir nafasda o‘qib chiqilsa va sog‘inib qayta-qayta mutolaa qilinsa ajab emas.