Markaziy Osiyoning yirik shaharlarida havo sifati yomonlashdi: bunga nima sabab bo‘lmoqda?

So‘nggi kunlarda havo sifatining keskin yomonlashuvi yana jamoatchilik e’tibori markazida bo‘lib turibdi. Biroq ekologlarning ta’kidlashicha, muammo faqat O‘zbekiston poytaxtigagina taalluqli emas, balki butun mintaqaga yoyilgan. Ekologiya va iqlim o‘zgarishi qo‘mitasida milliy va xalqaro kuzatuvlar ma’lumotlariga asoslangan holda yuzaga kelgan holat sabablarining batafsil tahlili taqdim etildi.

 

Raqamlar nima demoqda?

 

Monitoring ma’lumotlariga ko‘ra, 26 oktyabr kuni Markaziy Osiyoning 8 ta yirik shahridan 6 tasida havo sifati indeksi (AQI) 100 birlikdan iborat xavfli chegaradan oshgan.

 

Bishkekda bu ko‘rsatkich 160 gacha ko‘tarildi (shahar ifloslanish darajasi bo‘yicha jahon antireytingida to‘rtinchi o‘rinni egalladi), Toshkentda 157 ga yetdi, Chimkentda 149, Dushanbe va Qarag‘andada esa 134 ni tashkil qildi. Qo‘shni Qozog‘istonda noqulay meteorologik sharoit qayd etilgan shaharlar soni sanoqli kunlar ichida to‘rttadan o‘ntagacha oshdi.

 

Toshkentda o‘rtacha kunlik indeks atigi besh kun ichida 76 foizga — 21 oktyabrdagi 93 punktdan 26 oktyabrda 164 punktgacha ko‘tarildi. Shu bilan birga, ifloslanishning eng yuqori cho‘qqisi tungi soatlarga to‘g‘ri keldi: so‘nggi oyda soat 23:00 da o‘rtacha ko‘rsatkich 119 ga yetgan bo‘lsa, 17:00 da bu ko‘rsatkich 82 atrofida saqlanib turgan. Bir-biridan yuzlab kilometr masofada joylashgan shaharlarda atmosferaning bir vaqtda xiralashishi muammoning tub sababi mintaqaviy ko‘lamdagi atmosfera jarayonlari ekanini tasdiqlaydi.

 

Sabablar: antitsiklon va harorat inversiyasi

 

Oktyabr oyining uchinchi o‘n kunligida Markaziy Osiyo hududi ustida kam harakatlanuvchi antitsiklon o‘rnashdi. Shamolsiz ob-havo (shtil), yog‘ingarchilikning yo‘qligi va kuchli harorat inversiyasi havoning tabiiy aylanishini to‘sib qo‘ydi.

 

Bu jarayonning fizik mohiyati shundaki, iliq havo qatlami sovigan yer yuzasini xuddi zich qopqoq singari qoplab oladi. Natijada atmosferaning vertikal almashinuvi to‘xtaydi. Bunday sharoitda, hatto tashlamalar hajmi haqiqatda oshmagan taqdirda ham, PM2.5 mikrozarrachalarining kontsentratsiyasi shiddat bilan ortib boradi. Chunki avtotransport gazlari, isitish tizimlaridan chiqayotgan tutun, sanoat chiqindilari va muallaq changlar yerga yaqin qatlamda qamalib qoladi.

 

Tabiiy chang va antropogen omil to‘qnashuvi

 

Markaziy Osiyo Qoraqum, Qizilqum cho‘llari hamda Orol dengizining qurigan tubini (Orolqum) o‘z ichiga olgan keng qurg‘oqchil (arid) mintaqada joylashgan. Chang oqimlari davlat chegaralarini osonlikcha kesib o‘tadi, shu bois transchegaraviy chang ko‘chishi muammosini faqat bir shahar doirasida alohida hal etib bo‘lmaydi.

 

Toshkent shahrining Olmazor, Yunusobod va Mirzo Ulug‘bek tumanlaridan olingan havo namunalarining laboratoriya tahlili PM2.5 zarrachalari bilan ifloslanish darajasini quyidagicha ko‘rsatdi:

 

• 39,7% — cho‘llarning tabiiy mineral changi;
• 42,6% — yonish jarayonlari (transport, sanoat va energetika tizimi).

 

Faol chang bo‘ronlari davrida poytaxt havosidagi tabiiy omil ulushi 64 foizgacha, ayrim namunalarda esa 78 foizgacha ko‘tarilgan.

 

Yillik dinamika va monitoring tarmog‘i

 

Ekologiya qo‘mitasi ifloslanishning qisqa muddatli ko‘tarilishlarini umumiy yillik dinamikadan ajratib baholash zarurligiga e’tibor qaratmoqda. Joriy yilning yanvar oyidan 19 oktyabrigacha bo‘lgan davrda Toshkent havosidagi PM2.5 zarrachalari miqdori o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 28 foizga, PM10 zarrachalari esa 32 foizga kamaygan. Oktyabr oyi uchun havo sifatining o‘rtacha indeksi ham 124 dan 104 gacha yaxshilangan.

 

O‘z vaqtida nazorat olib borish maqsadida O‘zbekistonda kuzatuv tarmog‘i kengaytirildi: bugungi kunda milliy platformaga 28 ta avtomatik monitoring stantsiyasi ulangan bo‘lib, ularning ma’lumotlari olimlarga uzatiladi va real vaqt rejimida jamoatchilik uchun ochiq hisoblanadi.

 

Nima qilish kerak?

 

Mutaxassislarning ta’kidlashicha, iqlim o‘zgarishi, qurg‘oqchilik va tuproq namligining pasayishi chang bo‘ronlari hamda havo dimlanishi holatlari tez-tez yuz berishiga sabab bo‘lmoqda. Shu munosabat bilan quyidagilar asosiy chora sifatida ko‘rilmoqda:

 

• chang ko‘chishlarini birgalikda prognoz qilish uchun Markaziy Osiyo davlatlari gidrometeorologiya xizmatlari o‘rtasida mintaqaviy hamkorlikni mustahkamlash va tezkor ma’lumot almashinuvini yo‘lga qo‘yish;
• inversiya hodisalarini oldindan prognoz qilish va aholini tezkor xabardor qilish;
• transport, qozonxonalar va zavodlardan chiqadigan tashlamalarni rejali tarzda kamaytirish, energiya samaradorligini oshirish;
• qurilish maydonlarida changni bostirish choralarini qat’iy nazorat qilish va o‘simlik qoplamidan mahrum bo‘lgan ochiq yer maydonlarini keng ko‘lamda ko‘kalamzorlashtirish;
• havo yo‘laklarini saqlab qolgan holda shaharsozlikni to‘g‘ri va oqilona rejalashtirish.

 

Olimlarning asosiy xulosasi: ob-havo sharoiti ekologik vaziyatni bir necha barobar keskinlashtirishi mumkin, biroq aholi salomatligini muhofaza qilishda antropogen (inson faoliyati bilan bog‘liq) yukni kamaytirish va mintaqaviy hamkorlik bosh omil bo‘lib qolmoqda.