“Бу дунё чин қалби борларга торлик қилади”

 

Адабиёт мевали дарахтга ўхшайди, у ҳамиша инсонга туғилиш ҳақиқатларидан пишиб етилган меваларини тақдим этишдан асло тўхтамайди. Ана шундай улуғвор асарлар муаллифи, қирғиз халқининг атоқли намоёндаси Чингиз Айтматовдир. Адибнинг ўткир қаламидан тўкилган сара асарлар талайгина.  Инсонни чуқур ўйга толдирадиган, янги туғилган чақалоқдек пок даврларини эслатадиган ва қалбидаги илк исёнларнинг яралиш палласи ҳақида ҳикоя қиладиган “Оқ кема”нинг демоқчи бўлганларига қулоқ тутамиз.

 

Асарнинг бош қаҳрамони дастлаб 2 эртаги бўлган, кейин биронтаси ҳам қолмаган 7 ёшли болакай. Унинг дўстлари тил-у забонсиз тош ва гуллар, суҳбатдошлари эса дурбин-у портфел. Унинг ажиб дунёси бор. Ота-онасининг ташлаб кетганига, одамлардан узоқдалигига қарамасдан у шу дунёда эртаклари билан бахтли эди. Бобоси Мўмин чол отаси ўрнида ота, онаси ўрнида она эди.

 

Асар самимияти билан китобхонни ўзига тортади. Услуб ҳам ўзгача. Қисса шу қадар таъсирчан ва ҳаққоний ифодаланганки, беихтиёр ўқувчи ўзини ўша вазиятга тушиб қолгандай ҳис қилади. Асарни ўқиган сари киши образлар домига тушаверади. “Оқ кема” асаридаги бола ва унинг атрофидаги образлар Инсонга ўхшайди. Бола образи эса Қалбдир. У ёмонликлар ва қабиҳликларни кўрса, кирланади, ўлиб боради. Тўғри, бутунлай йўқ бўлмаслиги мумкин, аммо дийдаси қотган кимсадек қотиб қолади.

 

Оқ кема  —  меҳр-муҳаббат рамзи. Бола шунинг учун ҳам доим Оқ кемага интилади. Мўмин чол — меҳнаткаш, ақлли инсон танаси. Унда олийжаноб фазилатлар мавжуд, бироқ ҳар доим ҳам тўғри йўлдан юра олмайди. Бола (қалб) табиатга ошуфта, яхшиликлар, меҳр-оқибатга муҳтож. Шохдор она буғу — эътиқод. Инсоннинг ўз эътиқодида собит туролмаслиги қалбнинг жароҳатланишига сабаб бўлди. Ёзувчи эътиқод масаласидаги сусткашлик жуда катта фожиага сабаб бўлишини исботлайди. Асар ҳаётда ҳар бир жабҳада алоҳида эътибор билан яшашга ўргатади. Биринчи масала: қалб поклиги; иккинчиси: ҳалол ризқ; учинчиси: эътиқод собитлиги. Шу уч масала бир бола ҳаёти мисолида рамзийлаштириб берилган. Ч.Айтматов инсонларда қалбни асраб-авайлашга, унга ғоятда эҳтиёт бўлиб муомала қилишга ундаётгандай туюлаверади. Адиб туйғуларни ҳар бир даврда ҳам асраб қолиш кераклигини яшамоқдан маъно топиш билан қиёслайди. 

 

Хулоса қилиб айтганда, Чингиз Айтматов фақатгина дунёни пок ва тўкис бўлишини истайди, буни бола образи орқали китобхонга етказмоқчи бўлган.

 

Яна адиб сабрли бўлишни, яхшилик қилишни, табиатни севиш ва уни асраб-авайлашни тарғиб қилади. Бола бу нопок дунёга сиғмади.  Ҳақиқатан ҳам ёзувчи бир образ орқали бу дунёнинг нопок ишларию-кирдикорларини очиб бергандек бўлди.